Historia i estetyka polskiej kultury bibliofilskiej Ex Libris

Prezentuję wyjątkowe spojrzenie na historię i estetykę polskiego znaku książkowego, oparte na archiwalnych rozważaniach Zygmunta Mocarskiego. Tekst ten, będący cennym świadectwem odradzającej się kultury bibliofilskiej Ex Libris okresu międzywojennego, przenosi nas w świat „ciszy gabinetów” i artystycznych poszukiwań, które definiowały tożsamość polskich bibliotek po latach niewoli.

Niniejsza edycja stanowi unikalne połączenie tradycji z nowoczesnością. Klasyczna treść została zestawiona z ikonografią, która – choć pierwotnie czarno-biała – została poddana współczesnej koloryzacji. Zabieg ten ma na celu przybliżenie kunsztu dawnych mistrzów grafiki współczesnemu odbiorcy, nadając historycznym projektom nową głębię i plastyczność, przy jednoczesnym zachowaniu szacunku dla oryginalnej kreski autorów takich jak Władysław Skoczylas czy Franciszek Siedlecki.

Prezentowane treści oraz pierwowzory ilustracji pochodzą z historycznego wydania artykułu pt. „Ex Libris” autorstwa Zygmunta Mocarskiego, zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” z 2 kwietnia 1921 r. (nr 14, str. 222). Materiały pochodzą z zasobów Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego i należą do domeny publicznej.

Tekst Zygmunta Mocarskiego przybliża stan polskiej bibliofilii i nauki o znaku książkowym w okresie międzywojennym, wzbogacony o opisy wspomnianych dzieł graficznych:

• Ex Libris Józefa Piłsudskiego. Akwatinta, rys. W. Skoczylas.
• Ex Libris Stefana Freilera. Akwatinta, rys. F. Siedlecki. Ze zbiorów Edwarda Chwalewika.
• Ex Libris Ludmiły Wrzoskówny. Rys. S. Dąbrowski.
• Ex libris Centralnej Biblioteki Wojskowej w Warszawie. Rys. M. Bieńkowski. Ze zbiorów Edwarda Chwalewika.

Odrodzenie polskiej exlibrisologii i bibliofilstwa.

Głównym tematem tekstu jest recenzja i omówienie przełomowych prac z zakresu exlibrisologii oraz szeroko pojętego księgoznawstwa w Polsce po I wojnie światowej. Autor skupia się przede wszystkim na monumentalnej monografii Edwarda Chwalewika pt. „O exlibrisach polskich, ich twórcach i wykonawcach”. Jest to dzieło o tyle istotne, że stanowi pierwszą próbę historycznego ujęcia rozwoju polskiego znaku książkowego, udowadniając, iż tradycja ta w Polsce (sięgająca początków XVI wieku i postaci prymasa Macieja Drzewickiego) wyprzedzała nawet analogiczne zjawiska we Francji czy Anglii.

Współczesne dążenia do nadania exlibrisowi cech wysokiego artyzmu odzwierciedlają załączone do opracowania przykłady graficzne. Przykładem nowoczesnego podejścia do formy jest:

Ex Libris Józefa Piłsudskiego – wykonany techniką akwatinty według rysunku Władysława Skoczylasa, wybitnego drzeworytnika i malarza, który w swoich pracach często nawiązywał do polskiej sztuki ludowej i narodowej symboliki.

Równie interesującym przykładem z epoki, pochodzącym bezpośrednio z cennej kolekcji autora omawianej monografii, jest:

Ex Libris Stefana Freilera – akwatinta autorstwa Franciszka Siedleckiego, pochodząca ze zbiorów Edwarda Chwalewika. Praca ta reprezentuje nurt symboliczny, charakterystyczny dla twórczości Siedleckiego.

Mocarski analizuje również zawartość trzeciego zeszytu czasopisma „Exlibris”, w którym poruszono szereg istotnych kwestii naukowych:

• Kwestie inkunabulistyki: Kazimierz Piekarski obalił teorię o dwóch odrębnych krakowskich wydaniach dzieła Turrekrematy, wykazując, że różnice w egzemplarzach to jedynie poprawki korektorskie.
• Odkrycia unikatów: Wspomniano o nabyciu do zbiorów lwowskich jedynego pełnego egzemplarza „Kupca” Mikołaja Reja.
• Atrybucje literackie: Dr Ludwik Bernacki wysunął hipotezę o autorstwie Adama Kazimierza Czartoryskiego w stosunku do „Monitora” z 1763 r.

W nurcie tym mieszczą się także inne projekty graficzne, jak choćby:

Ex Libris Ludmiły Wrzoskówny – subtelny projekt autorstwa Stanisława Dąbrowskiego, grafika i historyka teatru.

Ex libris Centralnej Biblioteki Wojskowej w Warszawie – rysunek M. Bieńkowskiego, również pochodzący z bogatych zbiorów Edwarda Chwalewika, dedykowany instytucji państwowej.

Tekst kończy się podkreśleniem wagi postulatów środowiska bibliofilskiego, w tym zwłaszcza memoriału dr. Bernackiego w sprawie powołania Biblioteki Narodowej w Warszawie. Instytucja ta, wraz z Instytutem Bibliograficznym, miałaby stać się filarem ochrony dorobku umysłowego Rzeczypospolitej, co w połączeniu z rzetelną bibliografią Władysława Tadeusza Wisłockiego, tworzy trwały fundament pod nowoczesne badania nad polską książką.

Index.

• Akwatinta – technika graficzna użyta w opisanych exlibrisach.
• „Album Ryt. Polskiego” – wydawnictwo poznańskie z 1854 r.
• Barwiński E., dr – badacz druków XV wieku.
• Bernacki Ludwik, dr – badacz inkunabułów, autor rozprawy o „Monitorze”, autor memoriału w sprawie Biblioteki Narodowej.
• Bibliofilstwo – kultura kolekcjonowania i dbałości o książki.
• Bibliografja – systematyzowanie wiedzy o pismach polskich.
• Biblioteka Jagiellońska – miejsce odnalezienia exlibrisu prymasa Drzewickiego.
• Biblioteka Narodowa w Warszawie – postulat utworzenia centralnej książnicy.
• Biblioteka Uniwersytecka we Lwowie – miejsce przechowywania unikatowego egzemplarza „Kupca” Reja.
• Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie – miejsce przechowywania „Kalendarza teatrowego”.
• Bieńkowski M. – autor rysunku exlibrisu Centralnej Biblioteki Wojskowej.
• Brodziński Kazimierz – autor „Wiesława”, twórca projektu gromadzenia muzykaliów.
• Centralna Biblioteka Wojskowa w Warszawie – instytucja posiadająca własny exlibris.
• Chodowiecki Daniel – autor rysunku „Lektura” (winieta).
• Chwalewik Edward – autor monografii o exlibrisach, kolekcjoner.
• Czartoryski Adam Kazimierz, ks. – generał ziem podolskich, domniemany autor „Monitora” i „Kalendarza teatrowego”.
• Dantyszek Jan – poeta, postać związana z historią exlibrisu.
• Dąbrowski Stanisław – autor rysunku exlibrisu Ludmiły Wrzoskówny.
• Drzewicki Maciej, ks. prymas – właściciel pierwszego polskiego exlibrisu (1511/1512).
• Estreicher Karol – bibliograf, przypisał autorstwo „Kalendarza teatrowego” Czartoryskiemu.
• „Exlibris” (czasopismo) – zeszyt III, organ branżowy.
• Exlibrisologia – nauka o znakach bibliotecznych, ich historii i estetyce.
• „Explanatio in Psalterium” – inkunabuł krakowski z XV wieku.
• Freiler Stefan – postać uwieczniona na exlibrisie.
• Gdańsk – kontekst rzekomego exlibrisu Senatu Gdańskiego.
• Grafika artystyczna – odrodzenie technik graficznych w XX wieku.
• Inkunabulistyka – badania nad najstarszymi drukami.
• Inkunabuł – wczesny druk (sprzed 1501 r.).
• Jaworski Franciszek – autor prac rejestracyjnych o znakach książkowych.
• „Kalendarz teatrowy na r. 1780” – rzadki druk przypisywany Czartoryskiemu.
• Katalogowanie zbiorów – postulaty stworzenia pełnego katalogu polskich znaków książkowych.
• Kielisiński W. K. – XIX-wieczny grafik.
• Kieszkowski Jerzy, dr – autor artykułu o exlibrisie Dantyszka.
• Konserwacja i gromadzenie – rola instytucji państwowych w ochronie kultury (muzykalia, druki).
• Korzeniowski J., dr – odkrywca exlibrisu prymasa Drzewickiego.
• Kotula Rudolf, dr – autor artykułu o „Kupcu” Mikołaja Reja.
• Kowalski O. G. – zmarły badacz druków XV wieku.
• Kraków – miejsce druku inkunabułów Turrekrematy.
• Krytyka teatralna – historia recepcji teatru w XVIII wieku.
• „Księgi Bibljograficzne” – dzieło Joachima Lelewela.
• „Kupiec” – dzieło Mikołaja Reja (wyd. 1547).
• Lelewel Joachim – autor tablic bibliograficznych.
• Łoza Stanisław – autor prac o exlibrisach.
• Miriam (Zenon Przesmycki) – krytyk, autor rozważań o znakach książkowych.
• Mocarski Zygmunt – autor recenzji/tekstu głównego.
• „Monitor” (1763) – czasopismo/publikacja historyczna.
• Morawa Mateusz – XVII-wieczny rytownik polski.
• „Myśli o pismach polskich” – dzieło Adama Kazimierza Czartoryskiego.
• Niemcy – kolebka exlibrisu europejskiego (1480 r.).
• „O exlibrisach polskich, ich twórcach i wykonawcach” – monografia Edwarda Chwalewika.
• Olexiński St. – kolekcjoner ryciny Mateusza Morawy.
• Papier japoński – luksusowe podłoże druku monografii Chwalewika.
• Piekarski Kazimierz – badacz inkunabułów, autor rozprawy o wydaniach Turrekrematy.
• Piłsudski Józef – marszałek, postać uwieczniona na exlibrisie.
• Polkowski Ignacy, ks. – twórca teorii o dwóch wydaniach Turrekrematy.
• Poznań (Żupański) – miejsce wydania „Albumu Ryt. Polskiego”.
• Rej Mikołaj – autor „Kupca”.
• Reychman Kazimierz – autor prac o exlibrisach.
• Rygel Stefan, dr – autor tekstu o projekcie Brodzińskiego.
• Siedlecki Franciszek – autor akwatinty (exlibris S. Freilera).
• Skoczylas Władysław – autor rysunku (exlibris J. Piłsudskiego).
• Superexlibris herbowy – znak własnościowy tłoczony na oprawie (reliure aux armes).
• Szydłowiecki Krzysztof – kanclerz koronny, właściciel wczesnego znaku bibliotecznego.
• Turrekremata (Jan de Torquemada) – autor inkunabułu „Explanatio in Psalterium”.
• Wiedeń – miejsce nabycia „Kupca” Reja w 1919 r.
• Wierczyński Stefan, dr – badacz tablic Lelewela.
• Wisłocki Władysław Tadeusz – autor bibliografii bibliofilstwa.
• Wittig Wiktor – autor monografii „Ex-libris’y Bibljotek Polskich”.
• Wrzoskówna Ludmiła – postać uwieczniona na exlibrisie.

Wierna transkrypcja tekstów z zachowaniem oryginalnej pisowni, składni i interpunkcji, bez żadnych dopisków ani poprawek.

Ilustracje.

Dopełnieniem niniejszego materiału historycznego są archiwalne reprodukcje prezentujące unikalne przykłady dawnej grafiki użytkowej – od kunsztownie komponowanych znaków własnościowych, po bogato ornamentowane ex librisy osobiste i instytucjonalne. Prezentowane grafiki zostały poddane cyfrowej rekonstrukcji oraz starannej obróbce wizualnej, przeprowadzonej z najwyższym poszanowaniem dla pierwotnej kreski, faktury papieru oraz detali litograficznych. Zabieg ten ma na celu przybliżenie współczesnemu odbiorcy kunsztu dawnych mistrzów, takich jak Władysław Skoczylas czy Franciszek Siedlecki, oraz podkreślenie unikalnego charakteru tych małych form graficznych, przy jednoczesnym zachowaniu autentyczności ich historycznego przekazu.

1. Ex Libris Józefa Piłsudskiego. Akwatinta, rys. W. Skoczylas.
2. Ex Libris Stefana Freilera. Akwatinta, rys. F. Siedlecki. Ze zbiorów Edwarda Chwalewika.
3. Ex Libris Ludmiły Wrzoskówny. Rys. S. Dąbrowski.
4. Ex libris Centralnej Biblioteki Wojskowej w Warszawie. Rys. M. Bieńkowski. Ze zbiorów Edwarda Chwalewika.

Metryka źródła.

Tytuł artykułu: "Ex Libris".
Autor: Zygmunt Mocarski.
Opis ilustracji czarno-białej:
Zbiory: Czasopismo "Tygodnik Ilustrowany", wydawca Gebethner i Wolff.
Data wydania: 02.04.1921, Nr 14, str. 222.
Język wydania: polski.
Zbiory: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Prawa: Domena publiczna (Public domain).