Tajemnice kaplicy w Karniowicach w skale i marmurze

„Tygodnik Ilustrowany” z 1860 r. zamieścił tekst o wsi Karniowice i stojącej w niej zabytkowej kaplicy. Owa relacja prasowa została wzbogacona drzeworytem wykonanym według rysunku Kostrzewskiego.

Czy wiesz, że pierwotnym fundatorem karniowickiej kaplicy w 1624 roku był wybitny uczony, lekarz, prawnik oraz rektor uniwersytetów w Krakowie i Padwie, Jerzy Pipan?

Z tego artykułu dowiesz się…

• Jakie geograficzne i krajobrazowe walory charakteryzowały Karniowice i przyległe do nich skaliste pasma górskie prowadzące ku słynnej okolicy Ojcowa.
• Kto był pierwotnym fundatorem karniowickiej kaplicy w XVII wieku oraz jakie zasługi dla jej renowacji i upiększenia wnieśli późniejsi dziedzice, w tym Maksymilian Bartynowski.
• Jakie bezcenne relikwie świętych męczenników (Antonina, Grzegorza i Cyryaka) oraz historyczne napisy marmurowe skrywały mury tej zapomnianej przez dekady świątyni.

Wizualna i literacka opowieść z 1860 roku kreśliła obraz Karniowic, wsi leżącej o półtorej mili na zachód od Krakowa, w parafii bolechowickiej. Miejscowość ta znajdowała się w niezwykle malowniczym położeniu, przytulona do pasma gór skalistych, skąd blisko było do rozkosznej okolicy Ojcowa. W pobliżu rozciągały się urokliwe doliny zamknięte wyniosłymi skałami, ustrojone krzewami i lasami, przez które wiódł szlak nieopodal kolei zmierzającej do Mysłowic. Tuż obok kaplicy, w stronę Bolechowic, u podnóża skał dumnie stawała wysoka figura ciosana z kamienia, której tajemniczego rodowodu żaden kronikarz już nie pamiętał. Serce ryciny i samego opisu stanowiła jednak ośmioboczna kaplica zwieńczona kopułą i latarnią, z widocznym na fasadzie łacińskim napisem. Wokół niej roztaczał się zadrzewiony krajobraz, a na dróżce prowadzącej do drzwi świątyni rycina Kostrzewskiego uwieczniła klęczącego w modlitwie wędrowca z kapeluszem położonym na ziemi. Historyczny rys kaplicy sięgał 1624 roku, kiedy to z inicjatywy rajcy krakowskiego i rektora Jerzego Pipana wzniesiono budowlę ku czci św. Marii Magdaleny za sprawą biskupa Marcina Szyszkowskiego. Cztery dekady później ksiądz Stanisław Wojeński odnowił obiekt, umieszczając pamiątkowe płyty oraz sprowadzając za sprawą sufragana Michała Oborskiego relikwie świętych męczenników Antonina, Grzegorza i Cyryaka, co okraszono uroczystymi odpustami. W XIX wieku dzieło odnowy kontynuował Maksymilian Bartynowski, który w 1838 roku przyozdobił kaplicę dwoma ołtarzykami i marmurową tablicą. Mimo że w czasach publikacji artykułu kult w kaplicy nieco ustał, w oszklonej trumience wciąż spoczywały autentyczne relikwie pieczętowane przez kardynałów.

Czy wiesz, że w XIX wieku odnowieniem kaplicy zajął się Maksymilian Bartynowski, urzędnik sądu apelacyjnego Wolnego Miasta Krakowa i wielki miłośnik rodzimych pamiątek?

Oto dokładna transkrypcja tekstu 1860, z zachowaniem oryginalnej pisowni, interpunkcji oraz charakterystycznych cech językowych.

KARNIOWICE.

Owóż ztąd od zachodu widać Karniowice, Rządnych znak gospodarzów. (Woronicz)

Wieś ta leży na zachód Krakowa, 1 i pół mili od Krakowa, w parafii Bolechowice, w okręgu krakowskim, w położeniu przyjemném, przyległa pasmu gór skalistych, które ztąd ciągną się w królestwo polskie, a między któremi ukrywa się roskoszna okolica Ojcowa. Jeszcze i w pobliżu Karniowic, widać przyjemne doliny, zamknięte skałami wyniosłemi, a te, ustrojone krzakami i krzewy, daléj lasem, czynią z Karniowic miejsce miłéj przechadzki. Nieopodal przechodzi kolej do Mysłowic.

Z dolin karniowskich, ktoby się zakrętami ich zapuścił, doszedłby do czarownych wąwozów Prądnika krakowskiego (Ojcowa), i przechadzkę tę widokiem pięknych scen przyrody obficieby sobie miał opłaconą.

Nieopodal od kaplicy, idąc w stronę Bolechowic, u podnóża skał, stoi piękna, dość wysoka figura z kamienia ciosana, przez kogo, kiedy i na jaką pamiątkę była fundowaną? niewiadomo.

Jerzy Pipan, doktór medycyny i prawa, kawaler złoty św. Marka w Wenecyi, rajca krakowski, rektor uniwersytetu krakowskiego i padewskiego († 1648 r.), dziedzic podówczas Karniowic, założywszy kamień węgielny i wymurowawszy w ogrodzie na wzgórzu kaplicę, chciał ją mieć poświęconą czci św. Maryi Magdaleny, i w tym celu udał się do Marcina Szyszkowskiego, biskupa krakowskiego, który przychylając się do tak chwalebnego żądania, polecił uskutecznić to umocowanemu przez siebie ks. Mikołajowi Mościckiemu, co rzeczywiście w d. 12 maja 1624 r. uastąpiło. W lat 42 późniéj, godny poprzednika swego następca, ks. Stanisław Wojeński, kanonik krakowski, do którego dziedzictwo Karniowic późniéj przeszło, zapewne przy odnowieniu téj kaplicy, kazał w niéj umieścić r. 1665 jeden napis na marmurze, przypominający i piérwszego założyciela, i rok fundowania kaplicy, a drugi w r. 1666, na pamiątkę dnia 18 listopada 1665 r., w którym ks. Michał Oborski, biskup laodycejski i suffragan krakowski, złożył w téj kaplicy relikwie św. pańskich męczenników: Antonina, Grzegorza i Cyryaka. Obrząd ten odbył się z wielką okazałością, przy szafunku łask Boskich, a to przez udzielenie w dzień poświęcenia téj kaplicy odpustu na rok jeden, a na wieczne czasy, ku pomnożeniu chwały Boga, pobożnie uczęszczającym do téj kaplicy, w każdą rocznicę poświęcenia jéj, 40 dni odpustu.

Inne cztéry napisy w téj kaplicy znajdujące się, które tu ks. Wojeński umieścił (między innemi księcia Jerzego Lubomirskiego, hetmana p. k.), wlewają w duszę czytelnika to słodkie przekonanie, że mąż ten, co tyle był gorliwym o chwałę Boga, co tyle umiał cenić obrońców kraju, osoby swego powołania i święte przyjaźni związki, był zapewne prawdziwym synem ojczyzny, świętobliwym kapłanem, gorliwym obywatelem, miłośnikiem prawdy, ludzkim i uprzejmym w pożyciu, kochanym i żałowanym od wszystkich.

Karniowice w r. 1816 przez Barbarę Meciszewską od Ossolińskich nabyte, przeszły po jéj śmierci 1835 r. prawem sukcessyi na jéj córkę Emilią Bartynowską, żonę podówczas Maksymiliana Bartynowskiego, urzędnika w sądzie appellacyjnym wolnego miasta Krakowa, gorliwego miłośnika pamiątek polskich. On téj kaplicę staraniem i kosztem swoim, za pozwoleniem władzy duchownéj, odnowił, poświęcenie i odprawianie w niéj mszy św. wyjednał, dwoma ołtarzykami po bokach przyozdobił i na wieczną pamięć téj uroczystości, r. 1838 odprawionéj, opis téj ceremonii na tablicy marmurowej, polskiemi złotemi literami ryty, w murze wewnątrz kaplicy obok drzwi umieścił. Po śmierci jego, d. 11 września 1839 r. przypadléj, Karniowice przez różne przechodziły ręce, w kaplicy jednak od lat kilkunastu ustała chwała Boża, chociaż w niéj znajdują się w trumience oszklonéj relikwie z opisami, opatrzone pieczęciami kardynałów, dowodzącemi ich autentyczności.

Omawiany artykuł stanowił dla XIX-wiecznego czytelnika powód do dumy z krajowych pamiątek i zachętę do odkrywania rodzimych uroków natury. Prasa tamtego okresu pełniła misję budzenia świadomości historycznej oraz pielęgnowania narodowej pamięci w trudnych czasach zaborów. Dla współczesnego odbiorcy publikacja ta jest oknem na przeszłość pozwalającym dostrzec przemiany krajobrazu podkrakowskich terenów. Tekst ten przypomina o kruchości ludzkich fundacji i zarazem o trwałości materialnych śladów wiary naszych przodków. Współczesna lektura dawnego felietonu inspiruje do własnych wędrówek szlakami Jury Krakowsko-Częstochowskiej z otwartymi na historię oczami.

Czy wiesz, że w listopadzie 1665 roku w kaplicy w Karniowicach z uroczystą okazałością złożono autentyczne relikwie św. męczenników Antonina, Grzegorza i Cyryaka opatrzone pieczęciami kardynałów?

Index.

Antoninus (św.) Święty męczennik, którego relikwie złożono w karniowickiej kaplicy w listopadzie 1665 roku.
Bartynowska Emilia Córka Barbary Meciszewskiej, żona Maksymiliana, która odziedziczyła Karniowice w 1835 roku.
Bartynowski Maksymilian Urzędnik sądu apelacyjnego Wolnego Miasta Krakowa, miłośnik pamiątek polskich, odnowiciel kaplicy w 1838 roku.
Bolechowice Sąsiednia wieś i parafia, do której należały Karniowice; kierunek drogi prowadzącej od kaplicy do skał.
Cyryak (św.) Święty męczennik, którego relikwie spoczęły w kaplicy obok relikwii Antonina i Grzegorza.
Grzegorz (św.) Święty męczennik, jeden z patronów relikwii złożonych w kaplicy w Karniowicach.
Józef Unger Wydawca warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego” z 1860 roku, w którym ukazał się artykuł.
Karniowice Opisana w artykule wieś pod Krakowem, słynąca z pięknego położenia i historycznej kaplicy.
Kostrzewski Rysownik, autor oryginalnego rysunku przedstawiającego kaplicę w Karniowicach.
Lubomirski Jerzy (książę) Hetman polny koronny, którego nazwisko figurowało wśród pamiątkowych napisów wewnątrz kaplicy.
Meciszewska Barbara Właścicielka Karniowic od 1816 roku (nabyte od Ossolińskich), zmarła w 1835 roku.
Mościcki Mikołaj (ks.) Duchowny umocowany przez biskupa do poświęcenia kaplicy w 1624 roku.
Mysłowice Miasto, w kierunku którego nieopodal Karniowic przebiegała linia kolejowa.
Oborski Michał Biskup laodycejski i sufragan krakowski, który w 1665 roku złożył relikwie w kaplicy.
Ojców (Prądnik krakowski) Roskoszna okolica, czarowne wąwozy i doliny sąsiadujące z terenem karniowskim.
Ossolińscy Dawni właściciele majątku w Karniowicach, od których Barbara Meciszewska odkupiła wieś w 1816 roku.
Pipan Jerzy Doktor medycyny i prawa, rajca krakowski, rektor uniwersytetów oraz pierwotny fundator kaplicy w 1624 roku.
Szyszkowski Marcin Biskup krakowski, który przychylił się do prośby o poświęcenie kaplicy św. Marii Magdaleny.
Wojeński Stanisław (ks.) Kanonik krakowski i późniejszy dziedzic Karniowic, który w latach 1665–1666 odnowił kaplicę i ufundował tablice.

Metryka źródła.

Tytuł publikacji: „Karniowice”.
Autor publikacji: redakcja.
Tytuł ilustracji: „Kaplica w Karniowicach pod Krakowem. (Rysował Kostrzewski, rytowano w drzeworytni Tygodnika)”.
Publikacja: Tygodnik Ilustrowany (czasopisma społeczno-kulturalne polskie).
Miejsce, Rok, Nr: Warszawa; 1860; Nr 24.
Wydawca: Józef Unger (1817-1874).
Język: polski.
Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
Domena Publiczna.