Odkryj tajemnice podziemnego królestwa Kopalni w Wieliczce sprzed niemal dwustu lat. Oto niezwykły świat górników, legendy i historię soli.
Czy wiesz, że podziemne poziomy wielickiej kopalni nazywano odwrotnie niż na powierzchni ziemi – najwyższe piętro określano pierwszym, a najniższe ostatnim?
Z TEGO ARTYKUŁU DOWIESZ SIĘ….
- Poznasz dawną legendę o św. Kindze i odnalezionej w bryle soli ślubnej obrączce.
- Dowiesz się, jak wyglądały trzy gatunki wydobywanej w Wieliczce soli: zielona, szybikowa i oczkowana.
- Przeczytasz relację o pożarze z 1644 roku, który trwał w podziemiach przez cały rok.
- Odkryjesz XIX-wieczne opisy podziemnej kaplicy św. Antoniego i statuy króla Augusta II wykutej z soli.
- Zobaczysz, ile tygodni zajmowało niegdyś zwiedzenie wszystkich ulic i komór kopalni.
Rycina przedstawia wielopoziomowy przekrój podziemi kopalni soli w Wieliczce z ukazaniem pracy górników na trzech kondygnacjach. W korytarzach widoczne są charakterystyczne sklepienia, filary wspierające komory oraz konie ciągnące wózki i kieraty. Poszczególne poziomy ukazują proces wykopywania, transportu i pakowania soli do beczek przy użyciu dawnych narzędzi i machin.
Tekst opublikowany w 1834 roku w leszczyńskim tygodniku „Przyjaciel Ludu” przynosi fascynujący obraz wielickich żup solnych. Autor zabiera czytelnika w podróż od średniowiecznych podań o św. Kindze, przez historyczne organizacje pracy i pożary, aż po XIX-wieczne atrakcje dla zwiedzających. Artykuł pokazuje, jak ogromne znaczenie dla gospodarki kraju i wyobraźni współczesnych miała wielicka kopalnia. To cenny zapis dawnego stanu wiedzy, obyczajów górniczych i podziwu dla podziemnego świata.
Prezentowany artykuł z 1834 roku to wyjątkowe świadectwo tego, jak w pierwszej połowie XIX wieku spopularyzowano wiedzę o najsłynniejszym polskim zabytku przemysłowym. Tekst łączy w sobie urok gawędy historycznej z precyzyjnymi danymi technicznymi o strukturze kopalni, gatunkach soli czy rocznej produkcji. Czytając ten opis, możemy wręcz poczuć atmosferę podziemnych korytarzy oświetlonych kagankami i zobaczyć dawnych podróżników zjeżdżających na linach w otchłań, co czyni ze źródła niezwykłą kapsułę czasu.
TRANSKRYPCJA
Poniżej zamieszczam plik w formacie PDF z pełną transkrypcją odnalezionego tekstu opublikowanego w 1834 roku. Zachowuję oryginalną pisownię, interpunkcję, charakterystyczne formy językowe oraz sposób zapisu właściwy dla epoki. Nie poprawiam dawnego języka na współczesny, ponieważ właśnie jego brzmienie jest częścią historycznej wartości tego materiału. Dzięki temu czytelnik może zetknąć się ze źródłem możliwie blisko jego pierwotnej postaci.
Tekst stanowi fascynujące świadectwo dawnej wiedzy o Wieliczce i sposobie jej prezentacji czytelnikom XIX wieku. Pokazuje połączenie historii, legendy, opisów technicznych oraz poetyckiego upamiętnienia bohaterstwa. Lektura pozwala docenić trud górniczej pracy i przemiany, jakie zaszły w kopalni na przestrzeni wieków.
METRYKA ŹRÓDŁA
- Tytuł artykułu: Kopalnie soli w Wieliczce
- Czasopismo: Przyjaciel Ludu
- Rok: 1834
- Numer: Nr 10–11
- Miejsce wydania: Leszno
- Data publikacji: 1834 r.
- Autor: [brak danych w tekście, artykuł prasowy pod red. Ciechańskiego / wiersz: Wężyk]
- Ilustracja: Kopalnie soli w Wieliczce (przekrój podziemi)
- Źródło / zbiory: Biblioteka Jagiellońska
- Dostępność cyfrowa: Polona.pl / zbiory Biblioteki Jagiellońskiej w ramach projektu Patrimonium
- Status: Domena Publiczna
INDEKS
Poniższy indeks obejmuje osoby, miejsca, wydarzenia i pojęcia występujące w transkrybowanym tekście. Moje objaśnienia zamieszczone w nawiasie mają mieć wyłącznie charakter pomocniczy i nie ingerować w treść źródła.
Osoby:
- August II (król Polski, którego statua z przezroczystej soli znajdowała się na I piętrze kopalni)
- Bela IV (król węgierski, ojciec św. Kunegundy)
- Betman (bohater akcji ratunkowej podczas pożaru kopalni w 1510 r.)
- Bolesław Wstydliwy (książę polski, mąż św. Kunegundy)
- Kazimierz (Kazimierz III Wielki, król Polski, który na nowo urządził kopalnie i wydał dla nich prawa)
- Kościelecki (bohater ratujący kopalnię podczas pożaru w 1510 r.)
- Kunegunda, ś. (św. Kinga, córka Beli IV, z której postacią wiąże się legenda o odkryciu soli i wrzuceniu obrączki)
- Wężyk (autor wiersza o pożarze Wieliczki zamieszczonego w tekście)
- Zygmunt I (Zygmunt I Stary, król Polski, za którego panowania doszło do wielkiego pożaru w 1510 r.)
Miejsca:
- Anglia (kraj, do którego eksportowano sól oczkowatą)
- Hollandya (Holandia, kraj będący odbiorcą wywożonej soli)
- Kaplica S. Antoniego (podziemna kaplica na I piętrze z ozdobami wyciętymi w soli)
- Karpaty (pasmo górskie, wzdłuż którego ciągnie się pas solny)
- Kraków (dawna stolica królów polskich, leżąca milę od Wieliczki)
- Łętów (sala wypoczynkowa na I piętrze kopalni, ozdobiona krystalizowanymi filarami)
- Przykos (podziemny staw utworzony ze sprowadzonej wody, po którym pływano czółnami)
- Siedmiogrodzka ziemia (Siedmiogród, rejon z najdawniejszymi kopalniami soli)
- Wieliczka (miasto koło Krakowa, słynące z najsłynniejszych kopalni soli)
Pojęcia i słownictwo górnicze:
- Bałwany (odrąbane z ław sztuki soli w kształcie beczek o wadze 5-6 centnarów)
- Centnar (dawna jednostka masy)
- Dyrekcya górnicza (instytucja wydająca zezwolenia na zwiedzanie kopalni)
- Kłapcie (inaczej ławy soli wydobywane w kopalni)
- Kruchy (mniejsze bryły soli wyrabiane z większych kawałków)
- Najazd Tatarów (historyczne wydarzenie, które doprowadziło do zaniedbania kopalni przed ich odnowieniem)
- Odwrotna numeracja pięter (specyficzna nomenklatura: najwyższe piętro nazywano pierwszym, a najniższe ostatnim)
- Pacta conventa (pisemne umowy królów elekcyjnych ze szlachtą, dotyczące m.in. ulg na zakup soli)
- Pożar z 1510 r. (wielki pożar wywołany niedbalstwem, ugaszony dzięki bohaterstwu Kościeleckiego i Betmana)
- Pożar z 1644 r. (trwający cały rok pożar zapalonego siana, w którym zginęli wszyscy robotnicy)
- Powóz napowietrzny (urządzenie dźwigowe/winda spuszczająca zwiedzających na linie w dół szybu)
- Senior / Mitgehülfe (trzeci w hierarchii urzędnik podziemny, wykonawca rozporządzeń)
- Soliwki (beczki, do których pakowano drobną sól)
- Sól zielona (gatunek soli zawierający wiele części ziemnych)
- Sól szybikowa (gatunek soli ładniejszej jakości)
- Sól oczkowata (najpiękniejsza, zupełnie biała sól w kształcie sześciennych kryształów, z której wyrabiano zabawki)
- Szychta (wyraz górniczy określający 8-godzinny czas codziennej pracy robotnika)
- Stygar / Schichten-meister (szztygar, urzędnik kierujący robotą na danym piętrze)
- Sążoń / Sążaj (dawna miara długości i głębokości)
- Warowny / Schichten-meister-Adjunk (sztygar zmianowy/kontroler pracujący pod sztygarem)
