Opowieść o Szablach Batorego i Lubomirskiego z roku 1859

W 14 numerze warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego” z 1859 roku, wydawanym przez Józefa Ungera, ukazał się artykuł „Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego„, który przeniósł czytelników w czasy świetności Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Publikacja zatytułowana „Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego”, przygotowana przez redakcję tego zasłużonego pisma społeczno-kulturalnego, stanowi cenny dokument historyczny. Dziś, dzięki staraniom Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego, tekst ten wraz z towarzyszącymi mu precyzyjnymi ilustracjami, jak „Brzeszczot (Klinga)”, „Rękojeść szabli Stefana Batorego”, „Okucie srebrne na pochwie” oraz wizerunek „Szabla Stanisława Lubomirskiego” jest dostępny w domenie publicznej, m.in. poprzez platformę Polona.pl. Stanowi on fascynujące źródło wiedzy o dawnej broni, ale przede wszystkim o ludziach, którzy ją dzierżyli.

"Deus, exercitum bellator fortissime! esto mecum."
"Boże, najdzielniejszy wojowniku zastępów! bądź ze mną."

Stal, która pisała historię

Zatrzymajmy się na chwilę i wsłuchajmy w echa dawnych bitew. Przed nami dwie szable, dwie relikwie narodowej przeszłości, które – jak pisze dziewiętnastowieczny autor – są nam szacowniejsze ponad inne starożytności, bo należały do mężów, którzy „w ręku swym ważyli losy naszéj ziemi”. To nie są zwykłe przedmioty kunsztu rzemieślniczego; to niemowni świadkowie chwały i potęgi, oręż, który stał się metaforą męstwa ich właścicieli.

Pierwszą z nich dzierżył sam król Stefan Batory. To broń rzadkiej urody, o brzeszczocie długim na dwie stopy i dziewięć cali, szerokim na półtora cala. Jego stalowa płaszczyzna, co doskonale widać na załączonej ilustracji (Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego 1859), pokryta jest misternym wyrzezaniem. Po lewej stronie widnieje popiersie króla w zbroi, z koroną na głowie, zwrócone w lewo, a pod nim mała tabliczka z łacińskim napisem głoszącym: Stephanus D(ei) G(ratia) Rex Pol(oniae) D(ux) Prus(siae) (Stefan z Bożej łaski król Polski, książę Prus). Po drugiej stronie pyszni się symetryczna armatura z broni, zwieńczona koroną i dwoma rogami obfitości. Dalej ku górze, otoczony półksiężycami, widnieje dumny napis FRANGIA – słowo, które po węgiersku oznacza wyborny brzeszczot.

Rękojeść tej szabli, oddana na osobnym drzeworycie (Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego 1859), składa się z ujęcia i jelca w krzyż, wschodnim obyczajem. Jej guz u szczytu, lekko ku ostrzu pochylony, zdobny jest klejnotami. Sama rękojeść, stosunkowo ciężka, pokryta została dachówkowatą, wypukłą łuszczką, by szabla pewniej leżała w dłoni podczas walki. Całość wykonano ze srebra mocno złoconego w ogniu. Pochwa tej wspaniałej broni, zrobiona z cienkich drewnianych listew i powleczona aksamitem, posiada srebrne, złociste okucia, których kunsztowny wzór również został uwieczniony na ilustracji (Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego 1859). Autor artykułu wysuwa ciekawą hipotezę, że może to być ta sama „szabla honorowa”, którą papież podarował królowi Stefanowi w 1580 roku, a która w czasie publikacji tekstu znajdowała się w zbiorach Dra Eggera w Peszcie.

Królewski Oręż i Papieski Dar

Drugą szablę, o jeszcze bardziej dekoracyjnym charakterze, co ukazuje wizerunek całej broni wraz z pochwą (Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego 1859), otrzymał Stanisław Lubomirski, marszałek koronny, od papieża Aleksandra VII w 1658 roku. To prawdziwe dzieło sztuki wotywnej. Na jej brzeszczocie, przy rękojeści, widnieje wyobrażenie Najświętszej Marii Panny piastującej Pana Jezusa, pod którym umieszczono napis: „Mater Dei, protectrix Poloniae, sub tuum praesidium confugio.” (Matko Boża, opiekunko Polski, pod Twoją obronę się uciekamy). U stóp Matki Boskiej rzeźbiarz umieścił herb Lubomirskich – Szreniawa, laskę marszałkowską i buławę, otoczone wężem trzymającym miesiąc. Obok widnieje wezwanie: „Accipe sanctum gladium manus a Deo.” (Przyjmij święty miecz z ręki Bożej). Po drugiej stronie klingi znajduje się krzyż podwójny z napisem u dołu: „In hoc signo vinces.” (Pod tym znakiem zwyciężysz), a poniżej skrótowy zapis fundacyjny i data 1658. U spodu krzyża umieszczono modlitwę: „Deus, exercitum bellator fortissime! esto mecum.” (Boże, najdzielniejszy wojowniku zastępów! bądź ze mną). Ta szabla, pełna religijnych symboli i łacińskich sentencji, jawi się nie tylko jako broń, ale jako święty oręż rycerza chrześcijaństwa, niosący ze sobą boską opiekę.

„Accipe sanctum gladium manus a Deo.“
„Przyjmij święty miecz z ręki Bożej.”

Dziedzictwo w cyfrowym świecie

Opisany powyżej artykuł z 1859 roku ma dwojakie znaczenie dla współczesnego czytelnika. Po pierwsze, stanowi bezcenne źródło wiedzy o konkretnych, historycznych egzemplarzach broni, należących do kluczowych postaci polskiej historii, dostarczając szczegółowych opisów i inskrypcji, które mogłyby ulec zapomnieniu. Po drugie, jest świadectwem XIX-wiecznej wrażliwości historycznej, pokazując, jak dawne pokolenia Polaków postrzegały i ceniły pamiątki narodowej przeszłości w czasach zaborów. Dzięki precyzyjnym ilustracjom, publikacja ta pozwala nam niemal dotknąć tych zabytków, podziwiając kunszt dawnych rzemieślników i rzeźbiarzy. Dostępność cyfrowa tego tekstu na platformie Polona.pl sprawia, że to cenne dziedzictwo jest na wyciągnięcie ręki dla każdego badacza i miłośnika historii. Wreszcie, artykuł ten przypomina nam o uniwersalnej wartości pamiątek historycznych, które – choć materialne – niosą w sobie ducha epoki i pamięć o ludziach, którzy tworzyli naszą tożsamość.

Oto dokładna transkrypcja tekstu w oryginale opublikowanym w 1859 roku, z zachowaniem oryginalnej pisowni, interpunkcji oraz cech językowych.

Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego.

Dwie szable tutaj zamieszczone odznaczają się nietylko starożytnością i pięknym wyrobem, ale tém dla nas są szacowniejsze, że należały do ludzi, którzy w ręku swym ważyli losy naszéj ziemi. Obadwaj daleko roznieśli sławę tych szabli, których wizerunek tu podajemy. Piérwsza z nich należała do dzielnego króla Stefana. Brzeszczot długi 2 stopy i cali 9, szeroki na półtora cala; po obudwóch stronach, w podłużnych równoległobokach, misterne wyrzezania gustownie go zdobią. Po lewéj popiersie króla w zbroi, z rycerskim naszyjnikiem i koroną na głowie. Twarz zwrócona w lewo, na głowie korona; nieco wyzéj po lewéj znajduje się wieża, pod popiersiem na małéj tabliczce napis Stephanus D(ei) G(ratia) Rex Pol(oniae) D(ux) Prus(siae). Po drugiéj stronie armatura z broni, ułożona symetrycznie; wyzéj nad nią korona, a nad tą dwa rogi obfitości, w dół zwrócone, skrzyżowane końcami. Jeszcze daléj ku górze, po obydwóch stronach napis FRANGIA (Frangia albo Fryngia oznacza po węgiersku wyborny brzeszczot), na prawéj stronie brzeszczotu gładki, po lewéj zaś między dwa półksiężyce wtrącony; powyzéj jeszcze nad napisami ozdoby z rautów. Tylec brzeszczotu wyrzezany w liście. Rękojeść składa się z ujęcia i jelca w krzyż, podobnie jak wszystkie szable wschodnie. Guz u szczytu lekko ku ostrzu pochylony, w klejnoty zdobny, podobnie jak i szwy ujęcia. Rękojeść stosunkowo ciężka, wyrznięta w dachówkowatą, wypukłą łuszczkę, dla zapobieżenia ażeby szabla przy uderzeniu nie odwracała się płazem lub z ręki nie wyśliznęła; jelec równie pięknie rznięty, ma na bocznych płaszczyznach rozety otoczone obrączkami i lilie, na tle rzeźbioném. Cała rękojeść wraz z jelcem wyrobiona ze srebra mocno złoconego w ogniu. Pochwa zrobiona z cienkich drewnianych listew, powleczona aksamitem, ma okucie srebrne, złociste, z rzeźbami odpowiedniemi rękojeści. Nadmienić tu wypada, iż Paweł Uchański, poseł rzeczypospolitéj przy stolicy apostolskiéj, przywiózł królowi Stefanowi w roku 1580 z Rzymu do Wilna szablę honorową w darze od papieża; być może, iż to ta sama. Obecnie jest ona w posiadaniu Dra Egger, numizmatyka w Peszcie. Drugą z przedstawionych tu szabel podarował papież Aleksander VII Stanisławowi Lubomirskiemu, marszałkowi koronnemu w r. 1658. Na niéj przy rękojeści na brzeszczocie z jednéj strony wyobrażenie N. M. Panny, Pana Jezusa piastującéj, pod którém napis: „Mater Dei, protectrix Poloniae, sub tuum praesidium confugio.“ U nóg Matki Boskiéj herb Lubomirskich Szreniawa, laska marszałkowska i buława, otoczona wężem miesiąc trzymającym; na boku tych godeł napis: „Accipe sanctum gladium manus a Deo.“ Na drugiéj stronie brzeszczotu, krzyż podwójny z napisem u dołu: „In hoc signo vinces.“ Ponizéj, po obu stronach krzyża, litery: A.(Aleksander) VII. P.(Pontifex), M.(Maximus), S.(Stanislao), L.(Lubomirscio), M.(Mareschalco), R.(Regni), E.(Equiti), P.(Polono), G.(Grate), D.(Dedit) 1658. U spodu krzyża napis: „Deus, exercitum bellator fortissime! esto mecum.“

Index.

• Aleksander VII – Papież, który w 1658 roku podarował szablę honorową Stanisławowi Lubomirskiemu.
• Brzeszczot – Głownia szabli. W tekście szczegółowo opisane są brzeszczoty obu szabli, ich wymiary, zdobienia (rzeźbienia) oraz umieszczone na nich łacińskie sentencje i symbole.
• Dr Egger – XIX-wieczny numizmatyk z Pesztu, w którego posiadaniu w czasie publikacji artykułu (1859 r.) znajdowała się szabla przypisywana Stefanowi Batoremu.
• FRANGIA – Napis umieszczony na brzeszczocie szabli Stefana Batorego. Według autora artykułu, słowo to po węgiersku oznacza wyborny brzeszczot.
• Jelec – Część rękojeści szabli chroniąca dłoń. W tekście opisano jelce obu szabli, w tym jelec w krzyż szabli Batorego oraz zdobienia na jelcach.
• Józef Unger (1817-1874) – Warszawski drukarz i wydawca, właściciel drukarni, w której tłoczono „Tygodnik Ilustrowany”.
• Klejnoty – Drogocenne kamienie lub ozdoby, którymi wysadzana była rękojeść i głowica szabli Batorego.
• Lubomirscy (herb) – Herb Szreniawa, należący do rodu Lubomirskich, umieszczony wraz z innymi insygniami (laską marszałkowską, buławą) u stóp Matki Boskiej na brzeszczocie szabli Stanisława Lubomirskiego.
• Łacińskie inskrypcje – Liczne sentencje i wezwania w języku łacińskim umieszczone na brzeszczotach obu szabli, mające charakter religijny, wotywny lub informacyjny (np. tytulatura królewska, modlitwy).
• Paweł Uchański – Poseł Rzeczypospolitej przy stolicy apostolskiej, który w 1580 roku przywiózł królowi Stefanowi Batoremu szablę honorową od papieża. Autor artykułu wysuwa hipotezę, że może to być szabla opisana w tekście.
• Peszt – Miasto (część dzisiejszego Budapesztu), w którym w XIX wieku mieszkał Dr Egger, właściciel szabli Batorego.
• Pochwa – Futerał na szablę. W tekście szczegółowo opisano kunsztowną pochwę szabli Batorego, wykonaną z drewnianych listew, powleczoną aksamitem i ozdobioną srebrnymi, złocistymi okuciami.
• Rauci – Ozdobne elementy szlifowane, przypominające kamienie szlachetne, umieszczone nad napisami na brzeszczocie szabli Batorego.
• Rzeczypospolita Obojga Narodów – Państwo polsko-litewskie, z którego czasów pochodzą opisywane szable (panowanie Batorego, czasy potopu szwedzkiego i wojen kozackich).
• Rzym – Miasto, z którego w 1580 roku Paweł Uchański przywiózł szablę honorową dla króla Stefana Batorego.
• Stanisław Lubomirski – Marszałek koronny, właściciel drugiej z opisanych szabli, którą otrzymał od papieża Aleksandra VII w 1658 roku.
• Stefan Batory – Król Polski i książę Siedmiogrodu, właściciel pierwszej z opisanych szabli. W tekście szczegółowo opisano jego broń, w tym popiersie króla i tytulaturę na brzeszczocie.
• Szabla honorowa – Rodzaj ozdobnej broni wręczanej jako wyraz uznania lub dar dyplomatyczny. W artykule mowa o szabli honorowej od papieża dla Batorego.
• Szreniawa (herb) – Herb rodu Lubomirskich, umieszczony na brzeszczocie szabli Stanisława Lubomirskiego.
• Tygodnik Ilustrowany – Warszawskie czasopismo społeczno-kulturalne, w którym w 1859 roku (Nr 14) opublikowano artykuł o szablach.
• Wilno – Miasto, do którego w 1580 roku Paweł Uchański przywiózł szablę honorową dla króla Stefana Batorego.

"Stephanus D(ei) G(ratia) Rex Pol(oniae) D(ux) Prus(siae)"
„Stefan, z Bożej łaski król Polski, książę Prus”.

Metryka źródła.

Tytuł publikacji: „Szable Stefana Batorego i Stanisława Lubomirskiego”.
Autor publikacji: redakcja.
Tytuł ilustracji: „Brzeszczot (Klinga)”, „Rękojeść szabli Stefana Batorego”, „Okucie srebrne na pochwie”, „Szabla Stanisława Lubomirskiego”.
Publikacja: Tygodnik Ilustrowany (czasopisma społeczno-kulturalne polskie).
Miejsce, Rok, Nr, str.: Warszawa; 1859; Nr 14.
Wydawca: Józef Unger (1817-1874).
Język: polski.
Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
Domena Publiczna. Wolno zwielokrotniać, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać utwór, nawet w celach komercyjnych, bez konieczności pytania o zgodę. Wykorzystując utwór należy pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych Twórcy.