Zamek Kamieniec w Szląsku pruskim. Opowieść z 1859

Artykuł zatytułowany „Zamek Kamieniec w Szląsku pruskim”, opublikowany przez redakcję w 4. numerze warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego” z 1859 roku, stanowi cenne źródło wiedzy o historii oraz architekturze jednej z najwspanialszych dziewiętnastowiecznych rezydencji na Śląsku. Ta historyczna publikacja, której oryginał spoczywa w zbiorach Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego, została udostępniona w domenie publicznej za pośrednictwem portalu Polona.pl.

Spójrzmy tylko na ten urokliwy drzeworyt, który niczym okno czasu przenosi nas prosto w malownicze zakątki XIX-wiecznego Śląska! Wyobraźcie sobie drogę wiodącą od prastarego Reichensteina, słynącego niegdyś ze złota, a dziś z bogatych rud arszeniku – to właśnie tym traktem, pośród szumiących gaików i ukwieconych kłąbów, podróżni zmierzali ku górom hrabstwa kłodzkiego, by nagle ujrzeć widok zapierający dech w piersiach. Oto na odrębnym, gęsto obrośniętym zielenią wzgórzu, tuż ponad meandrującą srebrzyście wstęgą wąskiej jeszcze Nysy, wyrasta monumentalna, neogotycka sylweta pałacu marianny – a właściwie, jak podaje ówczesna kronika, wspaniałego pałacu księżny Albrechtowej pruskiej. Budowla ta, wzniesiona z ciosowego kamienia według śmiałych planów Martiusa i samego Schinkla, dumnie strzela w niebo czterema potężnymi wieżami oraz sześcioma mniejszymi wieżyczkami, kryjąc w swoim wnętrzu aż do stu okazale urządzonych komnat i sal. Na pierwszym planie ryciny widzimy wędrowca z laseczką, który zatrzymał się na ścieżce pośród bujnych drzew, by w niemym zachwycie podziwiać tę architektoniczną perłę, wtopioną z niezwykłym gustem w otaczający ją, rozległy park krajobrazowy.

Prezentowana publikacja stanowi wzbogaconą wersję oryginalnego wydania, które poddano starannej koloryzacji. Zabieg ten ma na celu przybliżenie współczesnemu czytelnikowi realiów epoki przy jednoczesnym zachowaniu autentyczności przekazu.

Ta romantyczna rezydencja, choć wzniesiona w XIX wieku, stoi na straży burzliwej, wielowiekowej historii, w której dawny obronny gród i późniejszy klasztor cysterski bezpowrotnie ulegały pożarom oraz wojennym zawieruchom. Dzisiejszy gmach, zrekonstruowany z rozmachem na dawnych zgliszczach, stanowi trwały pomnik ludzkiego geniuszu, łączący w sobie surowe piękno tutejszych skał z elegancją pałacowej sztuki.

Oto dokładna transkrypcja tekstu, z zachowaniem oryginalnej pisowni, znaków diakrytycznych, interpunkcji oraz dziewiętnastowiecznej formy językowej.

ZAMEK KAMIENIEC
w Szląsku pruskim.

Jadąc z Reichensteina, jednego z najdawniejszych miasteczek górniczych w Szląsku, (które w XVI stuleciu dostarczało złota w wartości 20 — 55,000 dukatów rocznie, a od początku XVIII słynie obfitemi rudami arszeniku), po dobrym gościńcu w 1 i pół godzinie stanąć można w Kamieńcu. Droga ta, w porze letniéj licznie odwidzana od tych, którzy zamierzają wycieczkę do gór hrabstwa kładzkiego, nadzwyczaj jest zajmująca i urozmaicona, to ślicznemi krajobrazami, w których kształtne góry i wyniosłości przeplatane są dolinami świeżéj i bujnéj zieloności, to upiększona gustowném otoczeniem gaików i kłąbów, muraw i trawników, strumykami opasanych lub przerzniętych. Kawałeczek ten ziemi szląskiéj, wygląda jak wielki ogród, a oko z zachwyceniem patrzy na falujące łany, na drzewa w różnych przedstawiające się odcieniach, na łąki przepysznéj barwy i na srebrzystą wstęgę wązkiéj jeszcze Nissy, wijącej się między niemi.
Wśród miłego tego ustronia, objętego ku południowo-zachodniéj stronie pasmem skał, nad którém sterczy olbrzymi czworobok tak zwanéj „Heuscheuer“, ku północno-wschodniéj zaś równiną, rozszerzającą się wzdłuż gór jakby mglistą zasłoną pokrytych, wznosi się na odrębnie stojącym pagórku, całkiem obrośniętym, wspaniały pałac księżny Albrechtowéj pruskiéj, wybudowany podług planu Martiusa, wspieranego przy téj robocie przez sławnego Schinkla, który téż wyszukał i oznaczył punkt ten przecudny. Gmach, stylu staro-gotyckiego, zbudowany z ciosowego kamienia wyłamanego ze skały na któréj stoi, ozdobiony jest cztórema większemi wieżami, tudzież sześcioma mniejszemi, nad murem naokoło spoczywającemi, zawiera do stu okazale urządzonych pokojów i sal, a otoczony jest parkiem obszernym i gustownym.
Miejsce to, które i natura i sztuka ozdobiły z widoczném upodobaniem, nie jest téż bez znaczenia i w dziejach, a znakomici kronikarze polscy i czescy, jak: Długosz, Kosmas i Hagek, nieraz o niém wspominają. Podług nich Brzetysław II, książę czeski, żyjący w sporach z Władysławem I królem polskim, a z powodu tego napadający Szląsk sąsiedni w latach 1094 i 1096, przy wkroczeniu zatrzymał się na brzegach Nissy, niedaleko Warty, w miejscu dziś jeszcze słynném z powodu cudownego obrazu tam znajdującego się, do którego rok rocznie lud pobożny procesyą płynie. Po prawéj stronie wspomnionéj rzeki trafił na starą twierdzę polską Bardum, także Bardo, Byrdo lub Byrde zwaną, wznoszącą się na górze kaplicznéj czyli zamkowéj, a wybudowaną w X lub XI stuleciu, celem obronienia granicy od napadu Czechów. Nie znalazłszy w niéj załogi, kazał ją podpalić i zburzyć, a następnie z wojskiem swojém ruszył aż do Odry, zostawiając wszędzie ślady zniszczenia. Ażeby zaś, w razie cofnięcia się, nad granicą miał pewny, bezpieczny punkt oparcia, w 1096 roku, o milę poniżéj zwalonéj twierdzy, na wyniosłym punkcie kazał wybudować zamek, który nazwał Kamieńcem (Kamencik, Kamenek lub Kamgruk u kronikarzy, a dzisiejszy Kamenz), tudzież kaplicę św. Prokopowi poświęconą. Po zawarciu pokoju i po powrocie do kraju swego, zamek i kaplicę darował Bolesławowi Krzywoustemu.
Zamek kamieniecki dla kraju szląskiego coraz bardziéj stawał się groźnym. Czechy, zająwszy go powtórnie i mocniéj obwarowawszy, chronili się w nim, ilekroć przy napadach swoich porażeni zostali. W roku 1103 wojsko Borzywoja czeskiego pod nim obozowało, a w roku 1132 tłumy czeskie, rzuciwszy się z niego na Szląsk, spustoszyły krainę aż do Odry, do 300 miast i wsi obracając w perzynę. Klęsce téj dopiero pokój w roku 1137 zawarty w Kładzku tamę położył.
W roku 1207 Henryk Brodaty, za pomocą biskupa Wawrzyńca I, przeistoczył zamek kamieniecki na klasztor, do którego w roku następnym wprowadził się Wincenty Pogarell czyli Pogrell, kanonik zakonu św. Augustyna, wraz z kilką innymi kolegami. On, jako pierwszy proboszcz, wystawił większy kościół na cześć Najświętszej Panny, a sam klasztor coraz więcéj zbogaconym został fundacyami. W roku 1249 przeszedł w ręce zakonu cysterskiego, który do roku 1810 w nim się utrzymał. Jeden z opatów kamienieckiego klasztoru, w czasie pierwszéj wojny szląskiéj, przytomnością umysłu wyratował Fryderyka II króla pruskiego z niewoli, jak donosi tablica w kościele zawieszona.
W roku 1810 Kamieniec stał się własnością królowéj niderlandzkiéj, a klasztor przemienił się w piękny zamek, który jednak siedm lat późniéj wraz z kościołem zgorzał. Na gruzach jego wzniesiono potém przepyszny gmach, przedstawiony na załączonym drzeworycie.

Index.

• Albrechtowa pruska, księżna – właścicielka, fundatorka wspaniałego pałacu w Kamieńcu.
• Arszenik – rudy metalu, z których obfitości od początku XVIII wieku słynęło miasteczko Reichenstein.
• Bardo (Bardum, Byrdo, Byrde) – stara twierdza polska wznosząca się na górze kaplicznej (zamkowej), spalona przez Brzetysława II.
• Bolesław Krzywousty – król/książę polski, któremu Brzetysław II podarował zamek Kamieniec i kaplicę św. Prokopa.
• Borzywoj – książę czeski, którego wojsko obozowało pod Kamieńcem w 1103 roku.
• Brzetysław II – książę czeski, najeźdźca Śląska w latach 1094 i 1096, założyciel pierwotnego zamku Kamieniec.
• Cystersi – zakon, w którego ręce zamek (klasztor) przeszedł w 1249 roku i pozostał tam do sekularyzacji w 1810 roku.
• Czechy (Czesi) – sąsiedni naród i jego wojska, wielokrotnie najeżdżające Śląsk i warowne pozycje w Kamieńcu.
• Długosz – znakomity kronikarz polski wspomniany w tekście artykułu.
• Dukat – złota moneta użyta w tekście do określenia wartości dawnego wydobycia złota (20–55 000 rocznie).
• Fryderyk II – król pruski, wyratowany z niewoli podczas pierwszej wojny śląskiej przez przytomność umysłu opata kamienieckiego.
• Góra kapliczna (zamkowa) – wzniesienie w Bardzie, na którym stała dawna twierdza.
• Hagek – czeski kronikarz wzmiankowany jako źródło historyczne.
• Henryk Brodaty – książę śląski, który w 1207 roku z pomocą biskupa Wawrzyńca I przeistoczył zamek w klasztor.
• Heuscheuer (Szczeliniec Wielki) – olbrzymi czworobok skał sterczący po południowo-zachodniej stronie widoku.
• Hrabstwo kładzkie (Kładzko) – sąsiadujące terytorium górskie; miejsce zawarcia pokoju w 1137 roku.
• Kamieniec (Kamencik, Kamenek, Kamgruk, Kamenz) – miejscowość, zamek i późniejszy pałac nad Nysą, główny temat artykułu.
• Kosmas – czeski kronikarz wymieniony w tekście.
• Królowa niderlandzka – właścicielka Kamieńca od 1810 roku, za której czasów klasztor zmienił się w zamek przed pożarem.
• Martius – architekt, według planu którego wybudowano pałac księżnej Albrechtowej.
• Najświętsza Panna – patronka większego kościoła wystawionego przez pierwszego proboszcza Wincentego Pogarella.
• Nissa (Nysa Kłodzka) – rzeka, nad którą leży Kamieniec, wijąca się srebrzystą wstęgą.
• Odra – rzeka, do której docierały niszczycielskie najazdy wojsk czeskich (w latach 1096 i 1132).
• Opat kamieniecki – zwierzchnik klasztoru, który uratował króla Fryderyka II przed niewolą.
• Pogarell (Pogrell) Wincenty – kanonik zakonu św. Augustyna, pierwszy proboszcz klasztoru od 1208 roku.
• Reichenstein (Złoty Stok) – jedno z najdawniejszych miasteczek górniczych na Śląsku, punkt startowy podróży do Kamieńca.
• Schinkel – sławny architekt wspierający Martiusa, który wyszukał i oznaczył punkt pod budowę pałacu.
• Stary-gotycki styl (Neogotyk) – styl architektoniczny, w jakim wzniesiono dziewiętnastowieczny pałac w Kamieńcu.
• Św. Augustyn (Augustianie) – zakon, z którego wywodził się Wincenty Pogarell wraz z kolegami.
• Św. Prokop – święty, któremu poświęcono kaplicę wybudowaną przez Brzetysława II w 1096 roku.
• Szląsk (Śląsk) – kraina historyczna, w obrębie której leżą opisywane dobra i miejscowości.
• Warta – miejscowość niedaleko Nysy, znana z cudownego obrazu i procesji wiernych.
• Wawrzyniec I – biskup, z którego pomocą Henryk Brodaty przeistoczył zamek w klasztor.
• Władysław I (Herman) – król polski żyjący w sporach z Brzetysławem II czeskim.
• Wojna szląska (pierwsza) – konflikt historyczny, podczas którego doszło do ocalenia króla pruskiego w klasztorze.
• Złoto – kruszec dostarczany obficie (w XVI stuleciu) z kopalń w Reichensteinie.

Metryka źródła.

• Tytuł publikacji: "Zamek Kamieniec w Szląsku pruskim".
• Autor publikacji: redakcja.
• Tytuł ilustracji: "Zamek Kamieniec w Szląsku pruskim".
• Publikacja: Tygodnik Ilustrowany (czasopisma społeczno-kulturalne polskie).
• Miejsce, Rok, Nr, str.: Warszawa; 1859; Nr 4.
• Wydawca: Józef Unger (1817-1874).
• Język: polski.
• Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
• Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
• Domena Publiczna. Wolno zwielokrotniać, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać utwór, nawet w celach komercyjnych, bez konieczności pytania o zgodę. Wykorzystując utwór należy pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych Twórcy.