Jubileusz łódzkiej straży ogniowej ochotniczej w lipcu roku 1901

Jubileusz łódzkiej straży ogniowej ochotniczej w lipcu roku Pańskiego 1901 utrwalony w pożółkłych szpaltach dawnej prasy, a z nich, niczym dym z fabrycznego komina, bije duma z ćwierćwiecza istnienia Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej.

Ta niebywała rocznica zjednoczyła wszystkich – od potężnych fabrykantów, przez rzemieślników, aż po zwykłych robotników, którzy ramię w ramię ruszali do walki z czerwonym kurem. Prasa z przejęciem donosiła o wielkich zasługach tej zacnej instytucji, kreśląc obraz miasta nowoczesnego, które potrafi zadbać o swoje bezpieczeństwo. Spójrzcie tylko na te starodawne czcionki – kryje się za nimi opowieść o determinacji, wielkich pieniądzach i jeszcze większym sercu łodzian, którzy własnym sumptem stworzyli potęgę, jakiej zazdrościło im całe Królestwo Polskie.

O tym, jak z małej iskry w sercach strzelców potężna straż się zrodziła.

Gdybyśmy się cofnęli w czasie, na łódzkie ulice roku 1874, zobaczylibyśmy miasto drewniane, gwałtownie pęczniejące od fabryk, gdzie byle iskra mogła obrócić w popiół dorobek tysięcy ludzi. I oto w łonie tutejszego Towarzystwa Strzeleckiego dwaj zacni obywatele, Leopold Zoner i Robert Wergau, rzucili śmiałą myśl: „Stwórzmy straż ogniową!”. Ziarno padło na podatny grunt, choć początki – jak to bywa – do łatwych nie należały. Choć pierwsi nominowani komendanci, panowie Rudziński i Peter, mandatów przyjąć nie chcieli, to łodzianie się nie poddali i przez aklamację wybrali na to stanowisko Ludwika Grohmana oraz Jana Jarzębowskiego.

Zarząd, w którym zasiedli najprzedniejsi obywatele miasta – tacy jak Geyer, Seeliger czy Konstadt – wziął się ostro do roboty. Na placu przy ulicy Przejazd, podarowanym przez Zgromadzenie Tkaczy, stanęła drewniana wieża ćwiczeń, a ściągnięty prosto z Wiednia instruktor wyciskał siódme poty z młodych ochotników. Miasto rosło, więc i straż musiała się mnożyć – w 1882 roku powstał IV oddział przy ulicy Zarzewskiej. Co ciekawe, potężni łódzcy królowie bawełny, Karol Scheibler i Izrael Poznański, nie chcąc być gorszymi, założyli przy swoich fabrykach własne oddziały (V i VI), które bezinteresownie wspierały miasto w potrzebie.

Bywały jednak i chude lata, kiedy to mieszkańcy skpili grosza na dobrowolne składki, a zarząd musiał oglądać każdego rubla z dwóch stron, zanim go wydał. Aby zaradzić złemu, powołano honorowych inkasentów, a prawdziwym wybawieniem okazało się Towarzystwo Kredytowe Miasta Łodzi. W 1895 roku, z przewyżki swoich kapitałów, sypnęło ono niebagatelną sumą 10 000 rubli rocznego subsydium! Dzięki temu na ulicy Przejazd powstał pierwszy stały oddział z prawdziwego zdarzenia: 10 dzielnych toporników, starszy, 6 woźniców i 6 par rączych koni, gotowych do akcji w półtorej minuty od telefonu! Sukces był tak wielki, że w 1899 roku utworzono kolejny stały punkt przy ulicy Konstantynowskiej. Prasa wyliczała z dumą, że przez 25 lat strażacy pędzili na ratunek aż 1517 razy, gasząc 180 wielkich pożarów, a ich majątek – z 3 parowymi sikawkami i 46 żelaznymi beczkami – czynił ich najbogatszą strażą w kraju.

Nic więc dziwnego, że jubileusz rozpisano na trzy dni hucznych uroczystości. Świętowanie zaplanowano z rozmachem: od powitania gości na stacji kolei, przez uroczystą wieczerzę w eleganckim Grand-Hotelu, aż po nabożeństwo dziękczynne w kościele św. Józefa. Wyobraźcie sobie ten widok: sześć oddziałów straży prężących piersi na placu fabryki Poznańskiego, wspólne śniadania, uroczysty wymarsz do parku Helenów przy dźwiękach orkiestry, wręczanie pamiątkowych medali i żetonów, a na koniec – zwiedzanie łódzkich fabryk. Prawdziwe, zasłużone święto całego miasta!

Świadectwo dla potomnych.

Zapisany na szpaltach gazet program i historia jubileuszu były dla ówczesnych łodzian dowodem na to, że potęga ich miasta nie opiera się wyłącznie na pogoni za zyskiem, lecz na potędze ludzkiej solidarności. Dla nas, potomnych, ta drobiazgowa relacja prasowa stanowi bezcenny dokument epoki, odsłaniający kulisy narodzin nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego. Dzięki tym kilku kolumnom dawnego druku możemy dziś niemal usłyszeć dźwięk strażackich trąbek alarmowych i poczuć dumę mieszkańców z ich własnych osiągnięć. Tekst ten dowodzi, że wspólna troska o dobro publiczne potrafiła wznieść się ponad podziały narodowościowe i klasowe dawnej Łodzi. To piękne świadectwo przeszłości pozostaje dla współczesnych lekcją, że wielkie rzeczy rodzą się z bezinteresownej pracy i jednomyślności.

Szanowni Państwo, spójrzcie tylko, jak ten historyczny artykuł ożywa na naszych oczach dzięki wspaniałym, czarno-białym ilustracjom, które w 1901 roku zapierały dech w piersiach czytelnikom tygodnika „Świat”.

Prezentowane ilustracje z prasowej publikacji stanowiące wzbogaconą wersję oryginalnego wydania tekstu, poddałem starannej koloryzacji w celu przybliżenia współczesnemu czytelnikowi realiów epoki przy jednoczesnym zachowaniu autentyczności przekazu.

Pierwsza z nich to monumentalne, misterne „tablo” – grupa jubileuszowa, w której pojedyncze portrety zasłużonych strażaków wpleciono w geometryczne wzory otaczające zbiorowe fotografie poszczególnych oddziałów. Nad całością tej kompozycji dumnie górują daty „1876–1901” oraz wielka cyfra „25”, przypominające o dumnym ćwierćwieczu istnienia formacji.

Kolejna rycina przedstawia dostojny Zarząd łódzkiej straży, gdzie pośród bogato zdobionych ram i w otoczeniu swoich najbliższych współpracowników spogląda na nas sam komendant, obwieszony medalami niczym generał na polu chwały.

Trzecia, niezwykle klimatyczna grafika, zwieńczona motywem skrzyżowanych toporków, drabiny i strażackiego hełmu, portretuje najważniejsze filary organizacji: wicekomendanta R. Wergau, komendanta L. Zonera, rekwizytora J. Jarzębowskiego oraz srogiego z wąsa starszego topornika W. Pfeifera.

Prawdziwym klejnotem tej kolekcji jest jednak ostatnia, reporterska fotografia, ukazująca cały oddział łódzkiej straży ogniowej ochotniczej tuż po zakończonym, morderczym ćwiczeniu. Widzimy na niej potężną, drewnianą wieżę strażacką, na którą po drabinach, z godną podziwu zręcznością, wspięli się śmiali druhowie w pełnym rynsztunku. U stóp tej konstrukcji, w nienagannym szyku, pozuje kilkudziesięciu strażaków, prezentując dumnie swoje lśniące hełmy oraz ciężki sprzęt gaśniczy.

Te unikalne ilustracje nie tylko uszlachetniały suchy tekst kroniki, ale stanowiły dla ówczesnych łodzian namacalny dowód profesjonalizmu i potęgi ich rodzącej się miejskiej legendy. Dla nas z kolei te czarno-białe kadry są bezcennym wejrzeniem w świat, w którym honor, odwaga i techniczny postęp szły ze sobą w parze.

Index.

• 10 000 rubli – roczna kwota subsydium przyznana straży przez Towarzystwo Kredytowe miasta Łodzi w 1895 roku.
• 1517 pożarów – ogólna liczba interwencji łódzkiej straży w ciągu pierwszych 25 lat jej istnienia.
• 180 wielkich pożarów – liczba najpoważniejszych katastrof ogniowych gaszonych przez łódzkich ochotników do 1901 roku.
• 1819 rok – data postanowienia b. Namiestnika Królestwa Polskiego, nakładającego na obywateli obowiązek dostarczania narzędzi ogniowych.
• 1874 rok – rok, w którym narodził się projekt utworzenia łódzkiej straży ogniowej.
• 1882 rok (26 lipca) – data utworzenia IV oddziału straży przy ulicy Zarzewskiej.
• 1895 rok (marzec) – czas utworzenia pierwszego stałego oddziału straży przy ulicy Przejazd.
• 1899 rok (kwiecień) – czas utworzenia stałego oddziału straży przy ulicy Konstantynowskiej.
• 1901 rok – rok obchodów 25-lecia (dwudziestopięciolecia) Łódzkiej Ochotniczej Straży Ogniowej i data zamknięcia przytoczonych rozliczeń finansowych.
• Albrecht – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego jubileuszu.
• Beczek żelaznych 46 – element bogatego wyposażenia taboru strażackiego w 1901 roku.
• Brandmajstrowie – stopień oficerski w dawnej straży ogniowej; uczestnicy uroczystości jubileuszowych.
• Cyrkuły – dawne rewiry/dzielnice administracyjne miasta Łodzi, na podstawie których dzielono oddziały straży.
• Grand-Hotel – luksusowy łódzki hotel, miejsce uroczystego zebrania i wspólnej wieczerzy w sobotę 6 lipca.
• Geyer Gustaw – prominentny łódzki obywatel, członek zarządu straży ogniowej.
• Grohmann Ludwik – wpływowy obywatel i fabrykant, członek komitetu organizacyjnego, wybrany przez aklamację na komendanta straży ogniowej.
• Helenów – park w Łodzi, miejsce niedzielnego przyjęcia członków straży, wręczenia żetonów i medali pamiątkowych.
• Heyman Szymon – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego jubileuszu.
• Hillermann Fryderyk – członek zarządu łódzkiej straży ogniowej.
• Inkasenci honorowi – obywatele wyznaczeni do dobrowolnego zbierania składek na rzecz utrzymania straży.
• Jarzębowski Jan – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego, wybrany przez aklamację na komendanta straży ogniowej.
• Kościół św. Józefa – świątynia, w której odprawiono niedzielne nabożeństwo dziękczynne z okazji jubileuszu.
• Konstadt Herman – szanowany obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego oraz zarządu straży.
• Królestwo Polskie – historyczna jednostka terytorialna pod panowaniem rosyjskim, w granicach której leżała Łódź.
• Moenke Robert – członek zarządu łódzkiej straży ogniowej.
• Namiestnik Królestwa Polskiego (były) – historyczny urząd państwowy; twórca postanowienia z 1819 roku dotyczącego obrony przeciwpożarowej.
• Peter Gustaw – obywatel powołany na komendanta straży, który odmówił przyjęcia mandatu.
• Plac fabryki I. K. Poznańskiego – miejsce niedzielnej zbiórki deputacji i wszystkich 6 oddziałów straży oraz uroczystych ćwiczeń.
• Poznański I. K. (Towarzystwo akcyjne) – wielkie zakłady bawełniane, założyciele fabrycznego VI oddziału straży ochotniczej.
• Rudziński Teodor – obywatel powołany pierwotnie na komendanta straży, który nie przyjął mandatu.
• Scheibler Karol (Towarzystwo akcyjne) – potężne przedsiębiorstwo włókiennicze, założyciele fabrycznego V oddziału straży.
• Schmeller Karol – zastępca naczelnika IV oddziału straży przy ul. Zarzewskiej.
• Schulz Otton Juliusz – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego jubileuszu.
• Seeliger Emil – łódzki obywatel, członek komitetu organizacyjnego oraz zarządu straży.
• Sikawki parowe (3) i ręczne (19) – kluczowe i nowoczesne oprzyrządowanie gaśnicze łódzkich strażaków.
• Stacja kolei – miejsce powitania oficjalnych delegacji (deputacji) i gości przybywających na jubileusz w dniu 6 lipca.
• Szwetysz Otton – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego jubileuszu.
• Teschich August – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego jubileuszu.
• Topornicy (10-ciu) – wyspecjalizowani strażacy wchodzący w skład pierwszego stałego oddziału gaśniczego.
• Towarzystwo Kredytowe miasta Łodzi – instytucja finansowa reprezentująca większość łódzkich nieruchomości, fundator rocznego subsydium dla straży.
• Towarzystwo Strzeleckie – łódzkie stowarzyszenie, w łonie którego w 1874 roku narodziła się inicjatywa powołania straży ogniowej.
• Trąbki alarmowe – tradycyjne narzędzie służące do zwoływania rozproszonych po mieście ochotników na wypadek pożaru.
• Ulica Konstantynowska – ulica w Łodzi (w obrębie I oddziału), przy której w 1899 roku utworzono drugi stały punkt straży.
• Ulica Przejazd – ulica w centrum Łodzi; miejsce podarowane przez tkaczy, gdzie stanęła wieża ćwiczeń, dom rekwizytowy oraz koszary stałego oddziału II.
• Ulica Zarzewska – ulica w południowo-wschodniej części miasta, miejsce lokacji IV oddziału straży.
• Wiedeń – miasto, z którego sprowadzono zawodowego instruktora do szkolenia łódzkich strażaków.
• Wergau Robert – członek Towarzystwa Strzeleckiego, współinicjator projektu utworzenia straży z 1874 roku.
• Wagner A. F. – obywatel Łodzi, członek komitetu organizacyjnego jubileuszu.
• Zgromadzenie tkaczy – cech rzemieślniczy, który bezinteresownie odstąpił straży plac przy ulicy Przejazd pod budowę wieży ćwiczeń.
• Zoner Leopold – członek Towarzystwa Strzeleckiego, współinicjator powołania straży w 1874 roku oraz aktywny członek komitetu organizacyjnego i zarządu.

Metryka źródła.

• Tytuł: Świat. Pismo tygodniowe ilustrowane poświęcone literaturze, krytyce, sztuce i naukom.
• Rok wydania: 1901 (Rok I).
• Nr wydania: 1-26 (1901).
• Data 1-go nr: 2 stycznia 1901.
• Wydawca: Alfred Zoner.
• Redaktor: Alfred Zoner.
• Druk: Zoner w Łodzi.
• Język: polski.
• Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Wojewódzka im. Marsz. Piłsudskiego w Łodzi.
• Domena publiczna.