O przemianie stroju wiejskiego przybliża nam treść artykułu pt. „Wieśniacy z okolic Biecza”, opublikowanego w warszawskim Tygodniku Ilustrowanym w 1860 roku (Nr 16).
Wydawcą czasopisma był Józef Unger, a sam tekst stanowi cenne świadectwo polskiej kultury społeczno-kulturalnej XIX wieku. Integralną częścią artykułu jest ilustracja pt. „Włościanie z okolic Biecza”, wykonana według rysunku A. Piwarskiego, którą na drzeworyt przenieśli Kübler i Rudkowski w pracowni „Tygodnika”. Dokument ten, dostępny obecnie w domenie publicznej dzięki zbiorom Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego (platforma Polona.pl), stanowi fascynujące studium etnograficzne i historyczne regionu.
Biecki trakt i tajemnica „obcego” stroju
Wyobraźcie sobie podróż przez małopolskie wzgórza, gdzie na głównym gościńcu łączącym Węgry z Polską, Biecz wyrastał nie tylko jako miasto handlu, ale i miejsce owiane mroczną sławą. Dawniej to właśnie tutaj rzemiosło swoje szlifowali kaci, których usługi zamawiały miasta całej Rzeczypospolitej, czyniąc z nazwy miasta postrach dla okolicznych rozbójników. Miejscowe podanie głosi, że w jednym czasie szubienica wymierzyła sprawiedliwość aż 116 opryszkom! Jednak to nie tylko surowe prawo kształtowało tę ziemię. Dzięki położeniu na ważnym szlaku komunikacyjnym, bieccy wieśniacy stali się pośrednikami w handlu produktami i sławnym winem, kursując między Polską, a węgierskimi winnicami.
Węgierskie echa pod Bieczem.
Z tą długą nieobecnością w domu, spędzaną na obcej ziemi w oczekiwaniu na towary i świeże winobranie, wiąże się fascynująca przemiana, którą uwieczniono na załączonych drzeworytach. Zdumiewające jest to, że nasi kmiecie, zafascynowani węgierskim przepychem, całkowicie porzucili własne stroje na rzecz obcych ubiorów. Jak możecie dostrzec na ilustracji, jeden z mężczyzn przyodziany jest w kapelusz typowy dla słowackich włościan z Tatr, podczas gdy drugi nosi czapkę przypominającą nakrycia głowy ruskich Bojków z cyrkułu stryjskiego. Ta „obcość” stroju była tak uderzająca, że wędrowiec, patrząc na nich, mógł odnieść wrażenie, iż przeniósł się w zupełnie inny, egzotyczny zakątek świata, zapominając, że wciąż znajduje się w sercu dawnego krakowskiego, słynącego przecież z własnych, tak malowniczych strojów.
Znaczenie dla współczesnego czytelnika
Publikacja ta stanowi unikalne świadectwo XIX-wiecznej mentalności, która z uwagą przyglądała się lokalnej odmienności w cieniu wielkich szlaków handlowych. Współczesnemu czytelnikowi pozwala zrozumieć, jak przenikanie się kultur i mobilność ludności kształtowały tożsamość mieszkańców galicyjskich wsi. Dziś, w dobie globalizacji, tekst ten przypomina, że wymiana dóbr i kontakt z „obcym” od wieków są siłą napędową zmian w obyczajowości i modzie. Dzięki zachowanej relacji i drzeworytom możemy dziś niemal namacalnie poczuć klimat tamtej epoki oraz śledzić ewolucję strojów, które niegdyś budziły zdumienie obserwatorów. To ważne źródło wiedzy o dziedzictwie niematerialnym Małopolski, które dzięki digitalizacji przetrwało próbę czasu.
Interpretacja opisów w kontekście historycznym i etnograficznym.
Kontekst historyczny – Biecz pełnił niegdyś kluczową funkcję jako ośrodek szkolenia katów, co wiązało się z jego dawną sławą i przerażającym dla przestępców wizerunkiem. Miasto było strategicznie usytuowane na głównym trakcie handlowym łączącym Węgry z Polską, co bezpośrednio wpływało na jego rozwój. Znaczenie komunikacyjne Biecza ułatwiało intensywną wymianę handlową, w tym transport sławnych win węgierskich do głównych miast, takich jak Kraków czy Lwów. Częste kontakty z kupcami oraz długotrwałe pobyty na Węgrzech w oczekiwaniu na towary i wino z winobrań wpływały na zmianę obyczajów miejscowej ludności. Zjawisko to prowadziło do porzucenia przez lokalnych włościan własnego ubioru na rzecz stroju zapożyczonego, co było bezpośrednim skutkiem rozwijającej się przez lata komunikacji z krajem sąsiednim.
Kontekst etnograficzny – Opisany ubiór włościan z okolic Biecza jest całkowicie wzorowany na strojach chłopów węgierskich, co stanowiło fenomen niespotykany w innych polskich regionach. Charakterystycznym elementem ubioru są bundy o oryginalnym kroju, których nie używali kmiecie w żadnej innej okolicy ziem polskich. Etnograficzne zróżnicowanie nakryć głowy wskazuje na wpływy różnych grup: kapelusz nawiązuje do włościan słowackich z Tatr, podczas gdy czapka drugiego kmiecia przypomina ubiory ruskich Bojków z gór cyrkułu stryjskiego. Tak silne przenikanie obcych wzorców powodowało, że postać okolicznych włościan ulegała całkowitej przemianie wizualnej. Zmiana ta była tak znacząca, że obserwator mógł odnieść wrażenie przebywania na cudzej ziemi, a nie w tradycyjnym krakowskim, znanym z wyjątkowo pięknych i malowniczych strojów ludowych.
Oto dokładna transkrypcja oryginału tekstu z 1860 roku, zachowująca oryginalną pisownię, interpunkcję oraz formy językowe.
Wieśniacy z okolic Biecza.
Podajemy w dwóch drzeworytach ubiory włościan z okolic miasta Biecza.W numerze 10 z r. 1859 naszego „Tygodnika“, czytelnicy poznali dzieje tego miasta; obecnie dodamy tylko, że leży o 15 mil od Krakowa, a 5 mil od Sącza, na głównym gościńcu z Węgier do Polski. Miało ono szczególną sławę: tu bowiem dawniéj kształcili się w swém rzemiośle kaci, których brano do miast innych rzeczypospolitéj. Ztąd wspomnienie Biecza było niemałym postrachem licznych niegdyś band rozbójniczych w górach; schwytanego albowiem opryszka, po krótkim sądzie ścinano, albo co częścéj, wieszano. Miejscowe podanie mówi, że na raz 116 rozbójników powieszono.
Położony, jakeśmy mówili, na głównym trakcie z Węgier, ułatwioną miał Biecz kommunikacyą z tym krajem, a wieśniacy okoliczni korzystali niemało, już to wioząc produkta z Polski do Węgier, już przewożąc sławne wina do Biecza, Krakowa i Lwowa. Ci wieśniacy, mniej dbając o rolę własną, gdy mieli z furmanki zarobek hojny, przebywając długi czas nieraz w Węgrzech, już to oczekując na towary, już téż na wino ze świeżego winobrania, przejęli ubiór miejscowy, a zarucili własny.
Dwóch kmieci, których drzeworyty przedstawiają, mają ubiór całkowicie chłopów węgierskich; obaj przyodziani w bundy oryginalnego kroju, jakich kmieć polski w żadnéj okolicy ziemi naszéj nie używa. Spodni ubiór, pas nawet, równie jak okrycie głowy, są czysto węgierskie. Kapelusz, jaki widzimy, jest kroju włościan Słowaków w Tatrach; czapka drugiego, przypomina więcéj kmieci ruskich, galicyjskich Bojków z gór cyrkułu stryjskiego. Ubranie to obce, zmienia tak postać okolicznych Bieczowi włościan, że mniemasz iż jesteś raczéj na cudzéj ziemi, niż w dawném krakowskiém, gdzie lud odznacza się w innych okolicach tak pięknym i malowniczym strojem.
Index.
- Biecz – miasto położone na głównym trakcie handlowym z Węgier do Polski, historycznie słynące z ośrodka szkolenia katów.
- Bojkowie – grupa etniczna (kmiecie ruscy), których sposób ubioru, zdaniem autora, wpłynął na wygląd jednego z przedstawionych na ilustracji wieśniaków.
- Bundy – rodzaj okrycia wierzchniego o oryginalnym kroju, używanego przez kmieci z okolic Biecza, wzorowanego na strojach węgierskich.
- Cyrkuł stryjski – jednostka administracyjna, region geograficzny, z którego wywodzono wpływy w stroju jednego z przedstawionych kmieci.
- Handel – główne zajęcie okolicznych włościan polegające na transporcie produktów do Węgier oraz win węgierskich do Biecza, Krakowa i Lwowa.
- Kaci – rzemieślnicy zajmujący się wykonywaniem wyroków, których dawniej szkolono w Bieczu.
- Kmieć – dawne określenie rolnika/wieśniaka, występujące w tekście w kontekście opisanych postaci.
- Opryszkowie – członkowie band rozbójniczych działających w górach, których sądzono i wieszano w Bieczu.
- Strój węgierski – dominujący wzorzec ubioru przejęty przez bieckich wieścian, obejmujący bundy, pasy oraz nakrycia głowy.
- Tygodnik Ilustrowany – czasopismo, w którym opublikowano tekst oraz drzeworyty.
Metryka źródła.
Tytuł publikacji: „Wieśniacy z okolic Biecza”.
Autor publikacji: redakcja.
Tytuł ilustracji: „Włościanie z okolic Biecza (Rysował A. Piwarski, rytowali Kübler i Rudkowski w drzeworytni „Tygodnika”)”.
Publikacja: Tygodnik Ilustrowany (czasopisma społeczno-kulturalne polskie).
Miejsce, Rok, Nr, str.: Warszawa; 1860; Nr 16.
Wydawca: Józef Unger (1817-1874).
Język: polski.
Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
Domena Publiczna. Wolno zwielokrotniać, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać utwór, nawet w celach komercyjnych, bez konieczności pytania o zgodę. Wykorzystując utwór należy pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych Twórcy.
