Opis dawnych zagród wiejskich Ziemi Krakowskiej

Poznaj historyczny opis dawnych zagród wiejskich Ziemi Krakowskiej, opublikowany w 1926 na łamach dwutygodnika „Młody Polak”.

CZY WIESZ, ŻE…

… na Ziemi Krakowskiej zaludnienie sięgało aż 250 mieszkańców na jeden kilometr kwadratowy, co czyniło ją obok Górnego Śląska, najgęściej zaludnionym obszarem w całej Polsce?

CO ZNAJDZIEMY W TYM ŹRÓDLE?

• Szczegółowy opis rozmieszczenia zagród i chałup wiejskich pośród sadów, wierzb i topoli.
• Różnice w układzie zabudowań i stanie majątkowym między ubogą ludnością a bogatymi gospodarzami
• Informacje o podziale wnętrza chałupy, w tym roli sieni, izby, komory i poddasza.
• Relację o czerpaniu wody ze studni za pomocą żurawia z wiadrem lub tradycyjnego kołowrotu.
• Dawne wyobrażenia o przydrożnych kapliczkach i figurach rzeźbionych w drewnie lub kamieniu.

HISTORIA ŹRÓDŁA

Tekst stanowi ciekawy przykład publicystyki krajoznawczej z 1926 roku, skierowanej do młodzieży na Śląsku. Autor w plastyczny sposób przedstawia architekturę i życie codzienne wsi krakowskiej. Narracja płynnie przechodzi od ogólnego charakteru krajobrazu i gęstości zaludnienia do szczegółowej anatomii chłopskiej chałupy. Całość tworzy niezwykle barwny obraz dawnego budownictwa drewnianego oraz wiejskich obyczajów.

KOMENTARZ DO ŹRÓDŁA

Warto przeczytać ten tekst, ponieważ z niezwykłą dbałością o detale oddaje realia polskiej wsi okresu międzywojennego. Artykuł jest doskonałym materiałem etnograficznym, który ukazuje architekturę regionalną, strukturę wiejskiego gospodarstwa oraz codzienne życie mieszkańców Ziemi Krakowskiej, stanowiąc bezcenne źródło dla miłośników historii i tradycji ludowej.

TRANSKRYPCJA

Poniżej zamieszczam pełną transkrypcję odnalezionego tekstu opublikowanego w 1926 roku. Zachowuję oryginalną pisownię, interpunkcję, charakterystyczne formy językowe oraz sposób zapisu właściwy dla epoki. Nie poprawiam dawnego języka na współczesny, ponieważ właśnie jego brzmienie jest częścią historycznej wartości tego materiału. Dzięki temu czytelnik może zetknąć się ze źródłem możliwie blisko jego pierwotnej postaci.

SIEDZIBY KRAKOWSKIE

Zaludnienie ziemi krakowskiej jest bardzo znaczne, bo dochodzi do 250 mieszkańców na jeden kilometr kwadratowy, — wiec gęstość jest największa, po Górnym Śląsku, w całej Polsce. Wioski, rozsiane gęsto, leżą blisko jedna od drugiej, a ziemie, cokolwiek mniej pocięta na rolnicze działki, niby szachownica.

Cała wieś tonie wśród wierzb, topoli, lip albo wśród sadów, z pośród których wychylają się ciemne strzechy chat, przysiadłych nisko na ziemi i wypukłemi okienkami małemi, niby oczyma, co się dzieje na podwórzu, na drodze, na polu i łące kwiecistej. Nikły stado wron role zorzą, tak chaty obstąpiły tłumnie wiejskie drogi, wzgórza, pagórki lub pochyłości, zwrócone czołem i okienkami w stronę południową, do słońca, aby w izbie było jasno, aby było wesoło. W polu czernieją tylko młyny, ale zwykle tylko wybiegła za wieś na osobości, a kościół strzeli wieżyczką z pośród lip przy dworze, obok niego plebanja, a w pobliżu karczma i sklepik. Przez wieś między opłotkami biegnie droga gminna, wyboista i wielce błotnista w czasach dżdżystych.

U bogatego gospodarza stoi osobno przy chlewic stodoła i spichlerz, wokoło sad, w którym królują, grusze i śliwy królują, czasem orzech włoski przypatruje się przed okienkami mały ogródek kwiecisty z malwami, nagietkami, osłonięty plecionką, drewnianem ogrodzeniem lub chruśniakiem. Za stodołą jest mniejsza lub większa sadzawka, służąca dla kaczek i gęsi, a gospodyni mogła oszczędzić przepiórek. Studnie znajdują się tylko w nielicznych zagrodach, najczęściej z żurawiem, drewnianym kołowrotem z wiadrem lub na łańcuchu, albo płytkie o-drzewione, a wodę czerpie się konewką, czasem na drewnianej kuli uczepionej.

Uboższy wieśniak ma zwykle pod jedną strzechą dom mieszkalny, stajnię, boisko i szopę. Chałupa krakowska, zwykle z drzewa, kryta gontem, ma na ogół wygląd izby i komory. Zjednej strony izby i komory wchodzi się do izby, z drugiej zaś do sieni, z której jest wejście na gdaźnik (przedziałek), na którym mieści się zboże, a snopy przechowywa się na strychu, jak tu mówią na „górze”. Uboższy ma przed chałupą mały plac przed oknami, gdaźnik na jedno zwierzę, a na strych wchodzi się po drabinie. Za to bogacz stawia osobno stodołę, chlew i stajnię, a w budynku mieszkalnym ma prócz izby drugą izdebkę, świetlicę i dwie komory.

Tu i ówdzie napotykamy jeszcze domy starszego typu, z podcienieniem, wspartem na trzech słupach. Ten sposób budowania chaty zachował się najczęściej w starych drewnianych karczmach.

Przed chałupami i wzdłuż drogi albo na słupach osobnych, albo przybite do drzewa rozieszczone bywają kapliczki drewniane, malowane, mieszczące wewnątrz rzeźbione w drewnie figury świętych, mękę Pana Jezusa, upadek pod krzyżem lub Matkę Boską. Stoją także kapliczki murowane lub figury wykute w kamieniu.

KOMENTARZ PO TRANSKRYPCJI

Kilka słów od autora Kroniki Czasu. Tekst ten stanowi niezwykłe świadectwo architektury wiejskiej oraz kultury Ziemi Krakowskiej z lat dwudziestych XX wieku. Dokładne opisanie układu przestrzennego zagród i chałup pozwala lepiej zrozumieć warunki życia dawnych mieszkańców tego regionu. Zachowany opis rzeźbionych kapliczek przydrożnych doskonale oddaje ducha tradycji i religijności ludowej tamtych lat.

METRYKA ŹRÓDŁA

• Tytuł artykułu: Siedziby krakowskie
• Czasopismo: Młody Polak. Ilustrowany dwutygodnik dla młodzieży polskiej
• Rok: 1926
• Numer: 8
• Miejsce wydania: Katowice
• Data publikacji: 1926 r.
• Autor: Redakcja [współtwórca: Marian Kantor-Mirski (1884–1942)]
• Ilustracja: „Wieśniak krakowski w sukmanie”, „Chałupa”
• Źródło / zbiory: Biblioteka Śląska w Katowicach
• Dostępność cyfrowa: Śląska Biblioteka Cyfrowa / Polona.pl
• Status: Domena Publiczna

INDEKS

Poniższy indeks obejmuje osoby, miejsca, wydarzenia i pojęcia występujące w transkrybowanym tekście. Moje objaśnienia zamieszczone w nawiasie mają mieć wyłącznie charakter pomocniczy i nie ingerować w treść źródła.

Miejsca:

• Ziemia krakowska (region geograficzno-historyczny opisany w tekście)
• Górny Śląsk (porównawczy obszar o największej gęstości zaludnienia w Polsce)
• Polska (państwo, do którego odnosi się statystyka zaludnienia)

Osoby / Postacie:

• Bogaty gospodarz / bogacz (właściciel rozbudowanego gospodarstwa z osobną stodołą i spichlerzem)
• Uboższy wieśniak (właściciel małego gospodarstwa pod jedną strzechą)
• Gospodyni (kobieta dbająca o dom i ptactwo domowe)
• Jezus / Pan Jezus (postać sakralna przedstawiana w kapliczkach przydrożnych)
• Matka Boska (postać sakralna przedstawiana w kapliczkach przydrożnych)

Pojęcia i elementy kultury materialnej:

• Chałupa krakowska (drewniany dom mieszkalny, kryty gontem lub słomą)
• Strzecha / gont (materiały używane do pokrycia dachu)
• Gdaźnik / przedziałek (małe pomieszczenie gospodarcze/wydzielona przestrzeń w chałupie)
• Góra / strych (przestrzeń pod dachem służąca do przechowywania snopów zboża)
• Podcienienie (element architektoniczny wsparty na słupach, występujący w starych domach i karczmach)
• Kapliczki / figury (przydrożne obiekty kultu religijnego wykonane z drewna lub kamienia)
• Żuraw / kołowrót (urządzenia służące do czerpania wody ze studni)