Pierwsze łódzkie kolonie letnie. Między filantropią a podziałami w Łodzi

Pod koniec XIX wieku w silnie uprzemysłowionej Łodzi narodziła się szlachetna idea niesienia pomocy najmłodszym, czego wyrazem stało się zorganizowanie pierwszych kolonii letnich dla ubogich dzieci miejskich.

Choć cel ten jednoczył filantropów, lokalne społeczeństwo uległo wyraźnemu podziałowi na niezależne komitety – chrześcijański oraz izraelicki. Dzięki wielkiemu zaangażowaniu zamożnych fabrykantów, kupców oraz tutejszych lekarzy, dziesiątki malców z robotniczych rodzin zyskały szansę na ratunek przed wielkomiejskim smogiem. Główną bazą dla dziewczynek wyznania mojżeszowego stała się specjalnie wybudowana w tym celu, nowoczesna willa w Krzyżówce pod Andrzejowem. Zachowane z tamtego okresu archiwalne fotografie doskonale przybliżają nam zarówno uzdrowiskową architekturę tego drewnianego gmachu, jak i higieniczne warunki panujące w jego jasnych, przestronnych sypialniach.

Pod koniec XIX wieku w silnie uprzemysłowionej, nastawionej dotąd głównie na zysk Łodzi, narodziła się nowa, humanitarna inicjatywa – organizacja kolonii letnich dla najuboższych dzieci miejskich. Choć cel był szlachetny, dynamicznie rozwijające się społeczeństwo Łodzi uległo w tej kwestii charakterystycznemu rozłamowi, dzieląc akcję pomocową na dwa niezależne nurty: chrześcijański i izraelicki (wyznania mojżeszowego).

Za organizację kolonii chrześcijańskich odpowiadała zawodowa inteligencja, która powołała specjalną sekcję pod protektoratem tutejszego Towarzystwa Dobroczynności. Inicjatorem, promotorem i prezesem tego komitetu został szanowany kupiec Władysław Wizbek. Z kolei zamożna plutokracja przemysłowo-kupiecka powołała odrębną instytucję zajmującą się dziećmi żydowskimi, na czele której stanęła pani Markusowa Silbersteinowa (żona jednego z największych łódzkich fabrykantów), wspierana przez wicegospodynię, panią Leonową Rappaportową. Oba nurty mogły liczyć na bezinteresowne wsparcie medyczne – liczne grono lokalnych lekarzy (m.in. drowie Cohn, Kaufman, Pański, Rundo oraz Kelm, Koliński, Micewicz czy Rokicki) zapewniało dzieciom fachową opiekę lekarską.

Efektem tych starań były zorganizowane w lipcu wyjazdy, które objęły łącznie 73 dzieci z ubogich rodzin robotniczych. Akcja chrześcijańska wysłała 24 chłopców do majątku Ziewanice w powiecie brzezińskim (dzięki pełnej gościnności i finansowaniu pani Apolonii Matuszewskiej) oraz 24 dziewczęta do Wygody Mikołajewskiej w powiecie łaskim, gdzie zakwaterowano je w lokalnej szkółce elementarnej.

Z kolei komitet izraelicki wysłał 25 dziewczynek do nowo powstałego ośrodka w Krzyżówce pod Andrzejowem. To właśnie tam, dzięki osobistym funduszom państwa Silbersteinów oraz sumptowi pozostałych założycieli, wzniesiono nowoczesny, dedykowany koloniom obiekt. Architekturę tego miejsca oraz panujące w nim warunki doskonale obrazują zachowane materiały ikonograficzne.

Jak możemy zobaczyć na archiwalnym ujęciu zewnętrznym budynku, willa w Krzyżówce była okazałym, parterowym gmachem wzniesionym z drewnianych bali, ozdobionym kunsztowną snycerką na szczytach dachu, co nadawało mu charakterystyczny, uzdrowiskowy styl. Na tle tej nowoczesnej jak na ówczesne standardy placówki, ubrane w równe, jasne fartuszki, pozują rzędem młode kolonistki wraz ze swoimi opiekunami. Z kolei wnętrze obiektu ukazuje przestronną, jasną salę sypialną z wysokim, otwartym stropem wspartym na masywnych, drewnianych belkach. Wzdłuż ścian, pod dużymi oknami zapewniającymi stały dopływ świeżego powietrza, ustawiono równe rzędy starannie zaścielonych łóżek polowych, tworząc higieniczne i bezpieczne warunki do regeneracji sił dla osłabionej wielkomiejskim klimatem dziatwy.

Zarówno w Krzyżówce, jak i w pozostałych ośrodkach, turnusy trwały cztery tygodnie. Organizatorzy z satysfakcją odnotowywali, że dzięki dobrodziejstwu świeżego powietrza oraz zdrowemu, „hygienicznemu” trybowi życia, po powrocie pierwszej grupy na początku sierpnia i wysłaniu kolejnych partii dzieci, liczba uratowanych przed miejskim smogiem maluchów z pewnością ulegnie podwojeniu.

Transkrypcja tekstu publikacji.

Łódzkie kolonie letnie. Oto nowa instytucya filantropijna, stanowiąca jeden z nielicznych dorobków humanitarnego życia dość egoistycznego dotąd miasta, ze względu na czysto przemysłowo-handlowy jego charakter i zacieśnioną nim sferę geszefciarskiej działalności mieszkańców. Nie uniknięto jednak, niestety! zwyczajem prowincyonalnym, przykrego rozdwojenia nawet w tak dobrem dziele, i społeczeństwo łódzkie rozdzieliło się na dwie części, organizujące każda na swoją rękę kolonie letnie dla ubogich dzieci miejskich. Mianowicie plutokracya przemysłowo-kupiecka utworzyła instytucyę odrębną z własną organizacyą, podczas gdy zawodowa intelligencya chrześcijańska ukonstytuowała je w sekcyę oddzielną tutejszego Towarzystwa dobroczynności pod jego protektoratem. Na czele pierwszego grona filantropów stanęła żona znanego szefa jednego z największych Towarzystw akcyjnych miejscowych, pani Markusowa Silbersteinowa, pod której przewodnictwem utworzył się komitet pań z panią Leonową Rappaportową, jako vice-gospodynią kolonii. Prezesem zaś kolonii letnich chrześcijańskich wybrano ich inicyatora i promotora oddawna, jednego z najpoważniejszych kupców łódzkich, p. Władysława Wizbeka. Koloniom letnim izraorlickim współdziałają fachową pomocą lekarską drowie: Henryk Cohn, Mieczysław Kaufman, Alexander Pański i Rundo, gdy w koloniach chrześcijańskich pracują dla zdrowia maluczkich naszego proletaryatu miejskiego drowie: Kelm, Koliński, Micewicz, Rokicki, Wieliczko i Wisłocki. W pierwszych dniach lipca „Kolonie letnie łódzkie“ wysłały 25 dziewczynek wyznania mojżeszowego do willi, specyalnie ad hoc kosztem pp. Silbersteinów zbudowanej i urządzonej sumptem wszystkich założycieli instytucyi w Krzyżówce pod Andrzejewem, przedstawionej właśnie na naszych rysunkach. Po pierwszej partyi kolonistek będzie umieszczoną tam druga, także na 4 tygodnie. „Kolonie letnie dla biednych i słabowitych dzieci m. Łodzi“ (urzędowa nazwa wydziału Towarzystwa dobroczynności) wysłały dwie partye dzieci: 24 chłopców do Ziewanic, folwarku, do dóbr Główna w pow. Brzezińskim należącego, a będącego własnością pani Apolonii Matuszewskiej, która nietylko pomieszczenie, ale i całe utrzymanie malców w ciągu miesiąca wzięła na swój rachunek, jako osoba wielce dobroczynna, — i 24 dziewcząt do Wygody Mikołajewskiej, wsi w pow. Łaskim, gdzie dzieci łódzkie korzystają z pomieszczenia w miejscowej szkółce elementarnej pod opieką jej nauczycielki. Tym sposobem z dobroczynnej innowacyi zamożnych Łodzian korzysta już obecnie 73 dziatwy ubogiej płci obojej, a w pierwszych dniach sierpnia, po powrocie pierwszych naszych dzieci letników, wysłane będą jeszcze nowe partye, które cyfrę tę małych ubogich, dobrodziejstwem świeżego powietrza i zdrowego, hygienicznego życia obdarowanych— z pewnością podwoją.

Index.

• Andrzejów – miejscowość w pobliżu Krzyżówki.
• Chrześcijańska inteligencja zawodowa [zawodowa intelligencya chrześcijańska] – grupa inicjatywna, która powołała sekcję kolonii letnich przy Towarzystwie Dobroczynności.
• Cohn Henryk – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi izraelickimi.
• Dzieci (koloniści) – beneficjenci akcji; uboga dziatwa miejska, w tym dziewczynki wyznania mojżeszowego oraz chłopcy i dziewczęta z chrześcijańskiego proletariatu.
• Filantropia / Dobroczynność – główna idea stojąca za organizacją letniego wypoczynku.
• Geszefciarska działalność / Przemysłowo-handlowy charakter – określenie specyfiki ówczesnej Łodzi, wpływającej na egoistyczny styl życia mieszkańców.
• Głowno – dobra ziemskie, w skład których wchodził folwark Ziewanice.
• Higieniczne życie / Świeże powietrze [hygieniczne życie] – cele zdrowotne stawiane przed wyjazdami kolonijnymi.
• Kaufman Mieczysław – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi izraelickimi.
• Kelm – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi chrześcijańskimi.
• Koliński – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi chrześcijańskimi.
• Kolonie letnie chrześcijańskie [„Kolonie letnie dla biednych i słabowitych dzieci m. Łodzi”] – sekcja Towarzystwa Dobroczynności organizująca wypoczynek m.in. w Ziewanicach i Wygodzie Mikołajewskiej.
• Kolonie letnie izraelickie [„Kolonie letnie łódzkie”] – odrębna instytucja zorganizowana przez plutokrację przemysłowo-kupiecką, posiadająca bazę w Krzyżówce.
• Krzyżówka – miejscowość pod Andrzejowem, lokalizacja willi kolonijnej dla dziewczynek wyznania mojżeszowego.
• Łódź [miasto łódzkie / m. Łódź] – miasto przemysłowo-handlowe, z którego pochodziły dzieci i fundatorzy akcji kolonijnej.
• Matuszewska Apolonia – właścicielka folwarku Ziewanice, filantropka finansująca pobyt i utrzymanie dzieci.
• Micewicz – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi chrześcijańskimi.
• Pański Alexander [Aleksander] – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi izraelickimi.
• Plutokracja przemysłowo-kupiecka [plutokracya przemysłowo-kupiecka] – zamożna warstwa społeczna Łodzi, odpowiedzialna za powołanie izraelickiej instytucji kolonijnej.
• Powiat brzeziński [pow. Brzeziński] – jednostka administracyjna, na terenie której leżały dobra Głowna i Ziewanice.
• Powiat łaski [pow. Łaski] – jednostka administracyjna, na terenie której leżała wieś Wygoda Mikołajewska.
• Proletariat miejski – najuboższa warstwa robotnicza Łodzi, której dzieci były kegowane na kolonie.
• Rappaportowa Leonowa – wicegospodyni komitetu pań organizującego kolonie izraelickie.
• Rokicki – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi chrześcijańskimi.
• Rundo – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi izraelickimi.
• Silbersteinowa Markusowa – przewodnicząca komitetu pań organizującego kolonie izraelickie, żona znanego łódzkiego fabrykanta.
• Silbersteinowie (państwo) [pp. Silbersteinów] – fundatorzy willi kolonijnej w Krzyżówce.
• Szkoła elementarna [szkółka elementarna] – miejsce zakwaterowania dziewcząt w Wygodzie Mikołajewskiej.
• Towarzystwa akcyjne – duże podmioty gospodarcze w Łodzi, reprezentowane m.in. przez męża pani Silbersteinowej.
• Towarzystwo Dobroczynności – tutejsza instytucja opiekuńcza, pod której protektoratem działały kolonie chrześcijańskie.
• Wieliczko – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi chrześcijańskimi.
• Willa kolonijna – specjalnie wybudowany ad hoc budynek w Krzyżówce na potrzeby kolonii izraelickich.
• Wisłocki – doktor, lekarz współpracujący z koloniami letnimi chrześcijańskimi.
• Wizbek Władysław – kupiec łódzki, inicjator, promotor oraz prezes chrześcijańskich kolonii letnich.
• Wygoda Mikołajewska – wieś w powiecie łaskim, miejsce wypoczynku łódzkich dziewcząt w szkole elementarnej.
• Wyznanie mojżeszowe – przynależność religijna dzieci wysyłanych do Krzyżówki.
• Ziewanice – folwark w powiecie brzezińskim, miejsce wypoczynku 24 chłopców.

Metryka źródła.

• Tytuł publikacji: "Łódzkie kolonie letnie"; Opisy rycin: "Pierwsza Kolonia Letnia Łódzka w Krzyżówce pod Andrzejowem. Według specyalnie dla "Tygodnika" zdejmowanej na miejscu fotografii "Makarta" w Łodzi. Tygodnik Ilustrowany z dn. 10 (22) lipca 1893, Nr 186, str. 60-62. Zbiory Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego; Prawa: Domena publiczna (Public domain).