Oto przedstawiam afisz Wystawy Grupy Wileńskiej z 19 kwietnia 1939 roku i ostatni akord przedwojennego Wilna.
Przedstawiony afisz zapowiadał jedno z ostatnich ważnych wydarzeń w przedwojennym życiu artystycznym Wilna czyli zbiorową Wystawę Grupy Wileńskiej.
W historii polskiej kultury dwudziestolecie międzywojenne jawi się jako czas niezwykłego dynamizmu, poszukiwań i narodzin unikalnych środowisk artystycznych. Jednym z najbardziej fascynujących, a zarazem tragicznych w swoich losach punktów na mapie kulturalnej II Rzeczypospolitej było Wilno. To tam, na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego, rodziła się tzw. „Szkoła Wileńska”, nurt charakteryzujący się niezwykłym szacunkiem do rzemiosła, klasyczną czystością formy i mistrzostwem, zwłaszcza w dziedzinie grafiki warsztatowej.
Dziś na łamach „KronikaCzasu.pl” pragnę cofnąć się do wiosny 1939 roku. Prezentuję dokument z epoki, afisz zapowiadający zbiorową Wystawę Grupy Wileńskiej, której uroczysty wernisaż odbył się 19 kwietnia 1939 roku w lokalu przy placu Orzeszkowej 11-B.
Zaledwie kilka miesięcy po tym, jak pierwsi zwiedzający zapłacili 50 groszy za bilet, by podziwiać malarstwo, rzeźbę i grafikę młodych twórców, wybuchła II wojna światowa. Świat, który znali, bezpowrotnie obrócił się wniwecz, a samo Towarzystwo Szerzenia Kultury Sztuk Plastycznych przestało istnieć.
Na afiszu wymieniono 16 artystów biorących udział w wystawie. Oto Grupa Wileńska, utworzona w maju 1937 roku, zrzeszała głównie młodych absolwentów i studentów Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego (USB) w Wilnie, i tak:
- G. Andrejew (Gieorgij Andrejew).
- H. Bobarykówna (Helena Bobaryko).
- K. Czuryło (Krystyn Czuryło).
- R. Gintyłłówna (Regina Gintyłło).
- T. Godziszewski (Tadeusz Godziszewski).
- B. Houwaltowa (Barbara Houwalt).
- L. Kosmulski (Leon Kosmulski).
- W. Krasnodębska-Reicherowa (Wanda Krasnodębska-Reicherowa).
- E. Kuczyński (Edward Kuczyński).
- A. Popławski (Adolf Popławski).
- A. Nebelska-Romanowiczowa (Aldona Nebelska-Romanowiczowa).
- W. Romanowicz (Wacław Romanowicz).
- M. Siewruk (Michał Siewruk).
- K. Wróblewska (Krystyna Wróblewska).
Choć afisz podaje 16 nazwisk, źródła wskazują, że na wystawie pokazano również m.in. pośmiertne prace wybitnego, przedwcześnie zmarłego członka grupy w osobie Lwa Dobżyńskiego.
Aby ocalić od zapomnienia ludzi, których nazwiska widnieją na afiszu, przygotowałem krótkie biogramy czternastu artystów uwiecznionych na plakacie.
- Daty i miejsca: ur. 1906 (prawdopodobnie Wilno) – zm. po 1945.
- Zawód i profesja: Malarz, grafik, rysownik, a także lekarz (studiował równolegle medycynę na USB).
- Styl i gatunek: Realizm akademicki i klasycyzm wileński. Specjalizował się w anatomicznych rysunkach artystycznych (wykładał anatomię dla artystów), portretach, miedziorytach oraz pejzażach.
- Daty i miejsca: ur. po 1910 (Wysokie Litewskie) – zm. pod koniec XX w. w Londynie (Wielka Brytania).
- Zawód i profesja: Malarka, rzeźbiarka, graficzka. Po wojnie emigracyjna działaczka artystyczna.
- Styl i gatunek: Klasycyzm i tradycjonalizm figuralny. W rzeźbie i malarstwie skupiała się na studiach postaci, kompozycjach rodzajowych oraz formach dekoracyjnych.
- Daty i miejsca: ur. 1908 – zm. 1951.
- Zawód i profesja: Malarz, grafik, pedagog.
- Styl i gatunek: Realizm, neoklasycyzm. Uprawiał głównie malarstwo sztalugowe (sceny rodzajowe, pejzaże podwileńskie, m.in. dynamiczne kompozycje wiejskie jak „Zwózka siana przed burzą”) oraz grafikę warsztatową (drzeworyt, linoryt).
- Daty i miejsca: ur. ok. 1910–1915 (środowisko wileńskie) – losy wojenne i data śmierci nieznane.
- Zawód i profesja: Malarka, graficzka.
- Styl i gatunek: Klasycyzm wileński, realizm. Wystawiała głównie kompozycje malarskie o charakterze pejzażowym oraz drobne formy graficzne oparte na dokładnym studium z natury.
- Daty i miejsca: ur. 1908 – zm. po 1939 (zaginął/zginął w okresie wojennym).
- Zawód i profesja: Malarz, artysta plastyk.
- Styl i gatunek: Malarstwo tradycyjne, weduta i pejzaż. Koncentrował się na uwiecznianiu architektury Wilna i malowniczych zakątków Wileńszczyzny, stosując stonowaną, stonowaną kolorystykę wpisującą się w nurt koloryzmu lokalnego.
- Daty i miejsca: ur. 1911 – zm. 1997.
- Zawód i profesja: Malarka, rysowniczka. Po wojnie związana ze środowiskiem artystycznym Torunia.
- Styl i gatunek: Nowoczesny realizm z wpływami wileńskiego neoklasycyzmu, później skłaniający się ku nastrojowemu realizmowi magicznemu. Tworzyła martwe natury, nastrojowe pejzaże i portrety.
- Daty i miejsca: ur. 1904 (Jaremcze) – zm. 1952 (Kraków).
- Zawód i profesja: Grafik, malarz, wybitny pedagog (profesor ASP w Krakowie).
- Styl i gatunek: Wybitny przedstawiciel wileńskiej szkoły grafiki. Mistrz drzeworytu czarno-białego i barwnego, akwaforty oraz miedziorytu. Jego styl cechował się precyzyjną, drobiazgową kreską, architektoniczną dyscypliną i neoklasyczną czystością formy. Uprawiał wedutę, grafikę książkową i ekslibris.
- Daty i miejsca: ur. 1892 (Warszawa) – zm. 1982 (Warszawa).
- Zawód i profesja: Malarka, rzeźbiarka, scenografka.
- Styl i gatunek: Tradycjonalizm, realizm i neoklasycyzm. Projektowała nowatorskie formy dekoracyjne, rzeźby gabinetowe, a w malarstwie skupiała się na portretach psychologicznych oraz kompozycjach figuralnych nawiązujących do sztuki dawnych mistrzów.
- Daty i miejsca: ur. 1905 (Kijów) – zm. 1958 (Toruń).
- Zawód i profesja: Grafik, ilustrator, profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.
- Styl i gatunek: Realizm ekspresyjny i tradycjonalizm graficzny. Jeden z filarów grafiki wileńskiej, mistrz techniki drzeworytniczej i metalowej. W swojej twórczości prezentował cykle ilustracyjne do literatury, panoramy Wilna, sceny historyczne oraz kompozycje o głębokim wyrazie światłocieniowym.
- Daty i miejsca: ur. 1909 – zm. 1980.
- Zawód i profesja: Malarz, projektant, pedagog sztuki.
- Styl i gatunek: Koloryzm, umiarkowany modernizm. Po studiach wileńskich rozwijał styl oparty na wrażliwości barwnej. Prezentował głównie pejzaże, martwe natury, a także kompozycje ścienne (malarstwo monumentalne) charakteryzujące się wyważoną formą.
- Daty i miejsca: ur. ok. 1910 – zm. pod koniec XX w.
- Zawód i profesja: Malarka, artystka tkaniny artystycznej. Żona Wacława Romanowicza.
- Styl i gatunek: Klasycyzm wileński połączony z motywami dekoracyjnymi sztuki użytkowej. Uprawiała malarstwo portretowe, martwe natury i miniatury, a także projektowała tkaniny o geometrycznych i roślinnych formach.
- Daty i miejsca: ur. 1912 – zm. 1982.
- Zawód i profesja: Malarz, rzeźbiarz, konserwator zabytków.
- Styl i gatunek: Neoklasycyzm wileński, tradycjonalizm warsztatowy. W sztuce artystycznej i użytkowej koncentrował się na rzeźbie portretowej, małych formach rzeźbiarskich (medaliertwo) oraz malarstwie religijnym i historycznym.
- Daty i miejsca: ur. 1910 – zm. 1944 (zginął podczas działań wojennych).
- Zawód i profesja: Malarz, rysownik, obiecujący twórca młodego pokolenia.
- Styl i gatunek: Realizm, rysunek studyjny. Specjalizował się w niezwykle precyzyjnych rysunkach piórkiem, studiach aktu oraz portretach o czystej linii, odzwierciedlających surowe, akademickie rzemiosło wileńskie.
- Daty i miejsca: ur. 1904 (Warszawa) – zm. 1994 (Kraków).
- Zawód i profesja: Graficzka, malarka, wybitna ilustratorka książek, profesor Politechniki Krakowskiej.
- Styl i gatunek: Tradycyjna grafika warsztatowa, neoklasycyzm. Należała do czołówki polskich graficzek XX wieku. Jej domeną był drzeworyt sztorcowy, sucha igła i akwaforta. Tworzyła niezwykle nastrojowe weduty, poetyckie ilustracje literackie oraz unikalne ekslibrisy, które cechowały się wybitną harmonią kompozycji oraz bogactwem niuansów czerni i bieli.
Większość z tych twórców po 1945 roku musiała opuścić Wilno i współtworzyła powojenne wydziały sztuk pięknych w Toruniu oraz Krakowie.
Metryka źródła archiwalnego.
- Tytuł dokumentu: [Afisz] : [Inc.:] Wystawa Grupy Wileńskiej malarstwo – rzeźba – grafika A. Andrejew […] : 19 kwietnia 1939
- Gatunek: Afisz / Druk ulotny
- Współautor kooperatywny: Wileńskie Towarzystwo Szerzenia Kultury Sztuk Plastycznych
- Miejsce i rok wydania: Wilno, 1939 r.
- Drukarnia: Zakłady Graficzne „Znicz” w Wilnie
- Opis fizyczny: 1 karta o wymiarach 100 x 69 cm
- Język: Polski
- Instytucja przechowująca: Biblioteka Narodowa (Warszawa)
- Kolekcja/Projekt: Patrimonium
- Sygnatura oryginalna: DŻS XIXA 3a
- Identyfikatory bibliograficzne:
• ID rekordu: b0000001523488
• ID ALMA: 991019328259705066
• ID Academica: 74783563 - Status prawny: Domena Publiczna (utwór wolny od ograniczeń prawnoautorskich)
- Dostęp cyfrowy: Portal Polona.pl — Link do obiektu cyfrowego
Treści powiązane z niniejszą treścią:
Jan Woźnicki o genezie Cudu nad Wisłą w Zamościu w wykładzie z 1923
30 sierpnia, 2026Pamięć
Czas wspomnienia Cudu nad Wisłą w 3 rocznicę
12 sierpnia, 2026Harcerstwo
Opowieść o Szablach Batorego i Lubomirskiego z roku 1859
11 lipca, 2026Militaria
Wilno. Kościół św. Anny, Ostra Brama w eseju z 1859
30 czerwca, 2026Gawędy
Jak celebrowano i wykorzystywano wolny czas podczas Zielonych Świątek
4 czerwca, 2026Czas wolny
Pomnik Tadeusza Kościuszki w Wilnie w relacji z 1914
12 maja, 2026Pamięć
