Zapomniane skarby Biblioteki Jagiellońskiej z 1860

W stołecznym grodzie Krakowie, gdzie każdy kamień szeptał opowieści minionych wieków, skrywał się prawdziwy sefior duchowych bogactw narodu, starożytna Biblioteka Wszechnicy Jagiellońskiej. Na łamach warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego” z 1860 roku (nr 32), wydawanego staraniem Józefa Ungera, redakcja zabrała swoich czytelników w niezwykłą podróż po zakamarkach dawnego collegium majus. Ta prasa codzienna i literacka, czerpiąc z dziedzictwa przechowanego w zbiorach Biblioteki Narodowej oraz udostępnionego współcześnie dzięki Polonie i Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego, otworzyła przed ciekawskimi wrota do świata wiekowych pergaminów, królewskich podpisów i gotyckich arkad. Owo dawne okno prasowe uchyliło rydwan czasu, ukazując gmach wzniesiony z potu i atramentu pokoleń, nad którym unosił się nastrojowy pył historycznej tajemnicy.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Jakie niezwykłe skarby rękopiśmienne, numizmatyczne i drukowane – w tym najstarszy pomnik języka polskiego oraz berła akademickie – skrywały murach odrestaurowane sale dawnego kolegium.
• W jaki sposób przebiegało trwające latami, mozolne podnoszenie z ruin i zamętu historycznego tego wiekopomnego gmachu przez oddanych sprawie kustoszów i bibliotekarzy.
• Jakie opowieści, legendy oraz echa dawnych wieków – od pożarów Krakowa po echa zaborów i zburzone zbory luterskie – wiązały się z murami oraz zabytkowym dziedzińcem biblioteki.

Gmach dawnego collegium majus, w którym mieściła się Biblioteka Jagiellońska, wyrastał z połączenia kilku starych domów z XV i XVI wieku. Przechodząc przez sień sklepioną, ukazywał się za żelazną kratą posąg św. Jana Kantego, przypominający jego pobożne życie i czasy Akademii Krakowskiej ufundowanej przez Jagiełłę. Serce biblioteki otaczał malowniczy, czworoboczny dziedziniec otoczony gotyckimi arkadami, co wiernie oddawała dołączona w publikacji rycina „Biblioteka Jagielońska w Krakowie”. Nad arkadami piętrzyły się wysokie ściany z drewna i kamienia, ozdobione zewnętrzną galerią z balustradą, małymi okienkami oraz rzeźbionymi wspornikami dachu, w którego fasadę wkomponowano wykusz kaplicy z posągiem i krucyfiksem.

Wewnątrz sal kryły się niezmierzone bogactwa: szafy z katalogami skrywały trzy zabytkowe berła akademickie (m.in. Zbigniewa Oleśnickiego i kardynała Fryderyka), a w bogatych zbiorach numizmatycznych spoczywało ponad 8000 monet i medali. Stare sale biblioteczne, wsparte na nowych filarach i ozdobione dębowymi szafami, pulsowały historią literatury polskiej, drukami szesnastowiecznymi, rękopisami Długosza, Kadłubka, a także unikalnym Liber magnus Pawła Paulirinusa czy kodeksem Codex picturatus z miniaturami Baltazara Behma. Podróżny odnajdował tu pergaminowe albumy z królewskimi podpisami – od Henryka Walezego po Stanisława Augusta – oraz dramatyczny ślad po pożarze Krakowa z 1850 roku uwieczniony przez malarza Płonczyńskiego. Wędrówka ta kończyła się w trzeciej sali, gdzie wiekowe sklepienia, ukryte schody wężykowate oraz ślady dawnych konfliktów religijnych, jak zburzony zbór luterski, dopełniały mrocznego, historycznego czaru tego miejsca.

Czy wiesz, że… w murach Biblioteki Jagiellońskiej przechowywany jest rękopis dzieła Decisiones rotae Wilhelmi Horborch, na którego ostatniej stronie zapisano najstarszy polski hymn religijny „Bogurodzica”, przypisywany świętemu Wojciechowi? Kopia ta, pochodząca z 1408 roku, została napisana tym samym charakterem pisma co dzieło Hartborga.

Oto dokładna transkrypcja tekstu, z zachowaniem oryginalnej pisowni, interpunkcji oraz charakterystycznych cech językowych.

W 1860 roku artykuł ten stanowił dla zniewolonego narodu krzepiący balsam, przypominający o potędze dawnej polskiej nauki i niezniszczalnych fundamentach kultury narodowej. Prasa pełniła wówczas patriotyczną misję budzenia świadomości historycznej poprzez odkrywanie zakamarków narodowego skarbca przed oczyma rodaków. Dla współczesnego odbiorcy publikacja ta jest bezcennym wehikułem czasu, pozwalającym ujrzeć stan uniwersyteckich zbiorów w okresie przemian dziewiętnastowiecznych. Stanowi ona również literacki pomnik wystawiony mrówczej pracy dawnych uczonych, którzy ratowali polskie piśmiennictwo przed zatraceniem. Dziś te żółknące szpalty łączą nas z przeszłością, przypominając, że mury Jagiellonki były i pozostaną bezpieczną arką polskiej pamięci.

Czy wiesz, że… słynny wielki kodeks pergaminowy Liber magnus, przez długie wieki błędnie przypisywany legendarnemu czarnoksiężnikowi Twardowskiemu, w rzeczywistości okazał się wczesną czeską encyklopedią anatomiczno-przyrodniczą ułożoną przez Pawła Paulirinusa z Pragi?

Index.

• Akademia Krakowska / wszechnica jagiellońska – uczelnia wyższa powołana i opatrzona przywilejami w 1400 roku, wokół której skupiało się życie naukowe i biblioteczne gmachu.
• Bandtkie Samuel – poprzednik Józefa Muczkowskiego na stanowisku bibliotekarza, którego portret pędzla Hadziewicza zdobił gabinet.
• Behm Baltazar – sekretarz magistratu z 1505 roku, główny twórca zbioru przywilejów cechowych (Codex picturatus).
• Brosiu / Brosiusius – dawny autor i uczony, którego dzieła oraz wydania astronomiczne znajdowały się w zbiorach bibliotecznych.
• Codex picturatus – drugi rękopis pergaminowy zawierający przywileje cechów i rzemiosł Krakowa, ozdobiony 27 miniaturami.
• Decisiones rotae Wilhelmi Horborch – rękopis na papierze zawierający na ostatniej stronie najstarszy pomnik języka polskiego, „Bogurodzicę”.
• Franciszek Józef (cesarz) – monarcha, przy którego podpisie w albumie królewskim malarz Płonczyński uwiecznił pożar Krakowa z 1850 roku.
• Fryderyk (kardynał) – brat Zygmunta Starego, do którego należało jedno ze srebrnych, pozłacanych berł akademickich.
• Hadziewicz – malarz, autor portretu bibliotekarza Samuela Bandtkiego.
• Hartborg – autor, z którego dziełem dzieliła tę samą rękę pisarską kopia „Bogurodzice” z 1408 roku.
• Jan Kanty (święty) – profesor pisma świętego i pobożny patron, którego postać oraz miejsce dawnego mieszkania i ołtarz w kościele św. Anny przywoływano w tekście.
• Klemens XIII (papież) – pontifex, który w 1767 roku uroczyście włączył Jana Kantego w poczet świętych.
• Kopernik Mikołaj – wybitny polski astronom, którego dawne wydania dzieł znajdowały się w szafach nauk ścisłych.
• Krasiński Zygmunt – wybitny polski wieszczeń, którego nieliczne (2 lub 3) dzieła znajdowały się w ubogich jeszcze zbiorach poezji polskiej.
• Liber magnus – duży pergaminowy kodeks in folio autorstwa Pawła Paulirinusa z Pragi, stanowiący ówczesną encyklopedię.
• Maciejowski (kardynał) – dostojnik kościelny, któremu przypisywano darowiznę najstarszego berła akademickiego na początku XVII wieku.
• Małachowski – twórca dziewięciotomowego zbioru pamiętników, listów i wierszy z czasów od Jana Kazimierza do końca XVIII wieku.
• Marcin Gall (Gall Anonim) – najstarszy kronikarz polski, od którego rozpoczynały się dzieje krajowe zgromadzone w sali historycznej.
• Muczkowski Józef – zmarły przed rokiem zasłużony bibliotekarz, którego popiersie dłuta Henryka Statlera umieszczono w szafie numizmatycznej.
• Mulkowski Adolf – światły kustosz biblioteki wspierający pana Strońskiego w ciężkiej robocie porządkowania zbiorów.
• Obiedziński – profesor teologii, który ofiarował sumę na zbudowanie starych sal bibliotecznych.
• Oleśnicki Zbigniew – kardynał, biskup krakowski, doradca królów, założyciel Bursy Jerozolimskiej oraz fundator najstarszego berła akademickiego.
• Paweł Paulirinus z Pragi – prawdziwy autor wielkiego kodeksu encyklopedycznego (Liber magnus), dawniej błędnie przypisywanego Twardowskiemu.
• Płonczyński – malarz, który przy podpisie cesarza Franciszka Józefa przedstawił scenę pożaru Krakowa z 1850 roku.
• Pułkawa – autor czeskiego rękopisu historycznego ozdobionego miniaturami czeskich książąt.
• Regiomontanus – astronom, którego liczne dzieła i egzemplarze wchodziły w skład woluminów astronomicznych.
• Skoryna Franciszak – autor druku Akafisty w języku białoruskim, uważanego za egzemplarz jedyny w swoim rodzaju.
• Statler Henryk – artysta rzeźbiarz/malarz, twórca popiersia ks. Józefa Muczkowskiego.
• Stroński – teraźniejszy bibliotekarz, który gorliwie kontynuował dzieło wyprowadzenia zbiorów z dawnego zamętu.
• Stwosz Wit – wybitny rzeźbiarz XV wieku urodzony w Krakowie, którego ułomek rzeźby zdobił szafy z rzadkościami.
• Szadek Stanisław – profesor teologii, który w 1475 roku legował akademii listy św. Hieronima wydane w Moguncyi.
• Tomicyanów (trzeci tom) – cenny zbiór dokumentów historycznych przechowywany w rękopisach polskich.
• Twardowski (czarnoksiężnik) – legendarna postać, której dawniej niesłusznie przypisywano autorstwo wielkiej encyklopedii (Liber magnus).
• Waleyusz Henryk (Henryk Walezy) – pierwszy król polski, który złożył swój podpis wysokimi literami w pergaminowym albumie zwiedzających.
• Wiszniewski – historyk literatury uznający dzieło Skoryny za unikat w skali kraju.
• Zygmunt Stary – król polski, którego wizerunek na obrazie oraz akt nadania przywileju szlachectwa akademikom z 1535 roku przechowywano w czytelni.

Metryka źródła.

Tytuł publikacji: „Biblioteka Jagielońska”.
Autor publikacji: redakcja.
Tytuł ilustracji: „Biblioteka Jagielońska w Krakowie”.
Publikacja: Tygodnik Ilustrowany (czasopisma społeczno-kulturalne polskie).
Miejsce, Rok, Nr, str.: Warszawa; 1860; Nr 32.
Wydawca: Józef Unger (1817-1874).
Język: polski.
Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
Domena Publiczna.