Prezentowany artykuł "Arnold Böcklin" z 1901 roku stanowi poruszające, współczesne świadectwo pożegnania jednego z najbardziej fascynujących twórców przełomu XIX i XX wieku.

Tekst powstał pod wpływem wiadomości o autentycznej śmierci artysty, która głęboko poruszyła ówczesny świat kultury i sztuki. Autor przybliża polskiemu czytelnikowi fenomen malarza, którego dzieła – choć powszechnie podziwiane na świecie – w ówczesnej Polsce były jeszcze słabo znane i rzadko wystawiane. Niniejsza publikacja to nie tylko nota biograficzna, ale przede wszystkim wnikliwa próba uchwycenia istoty jego unikalnego, zawieszonego między baśnią a rzeczywistością talentu. Stanowi ona cenny dokument epoki, pokazujący, jak wielką estymą cieszyła się ta indywidualność w tamtych czasach.

Życie i rozwój artystyczny.

Arnold Böcklin urodził się w 1827 roku w Bazylei jako syn kupca. Choć ojciec pragnął przysposobić go do własnego zawodu, młodzieniec – kierowany silnymi pragnieniami ducha – sprzeciwił się jego woli. Rozpoczął edukację w szkole sztuk pięknych w Düsseldorfie, skąd udał się do Paryża, a następnie, niesiony głodem nowych wrażeń, na ziemię włoską. W 1858 roku objął prestiżowe i zyskowne stanowisko profesora w słynnej szkole w Wejmarze, gdzie otaczały go najwybitniejsze niemieckie siły malarskie. Niespokojny duch artysty nie pozwolił mu jednak usiedzieć na „oficjalnej katedrze” – porzucił ją dla Florencji, gdzie, nierzadko zmagając się z biedą („w chłodzie i głodzie”), tworzył swoje najgenialniejsze dzieła. Schyłek życia spędził w ojczystej Szwajcarii, otoczony powszechnym, światowym uznaniem.

Charakterystyka twórczości.

Najbardziej uderzającą cechą talentu Böklina była zdumiewająca, plastyczna wyobraźnia. Czerpał inspiracje z legend klasycznych i mitologii, jednak przetwarzał je w tak indywidualny sposób, że kreował zupełnie własny, autonomiczny świat. Artysta posiadał unikalną zdolność zacierania granic między baśnią a rzeczywistością, czyniąc sceny fantastyczne niezwykle prawdopodobnymi i przekonującymi dla widza (czego przykładem jest naturalność, z jaką przedstawił centaura u wiejskiego kowala).

Pod kątem technicznym jego twórczość wyróżniała się olśniewającym, pełnym głębokiej harmonii kolorytem. Dla każdego dzieła malarz potrafił dobrać zupełnie odmienny motyw kolorystyczny, przez co jego obrazy oglądane w galerii zaskakują różnorodnością tonów i nastrojów. Choć pod względem rysunku autor tekstu dostrzega drobne mankamenty („czasami zawadzi”), to plastyka i kompozycja przestrzenna były zawsze wzorowe, a całość wykończona z najwyższą starannością. Twórczość ta rozpięta była między skrajnymi emocjami: od głębokiej, grobowej grozy po lekki, pełen humoru sytuacyjnego dystans.

Dorobek i dziedzictwo.

W ciągu swojego długiego życia Böcklin stworzył około 400 dzieł. Największa ich kolekcja trafiła do prywatnej galerii barona Schacka w Monachium, który był jego pierwszym protektorem. Böcklin nie należał do żadnej szkoły i nie miał bezpośrednich mistrzów – uznawany był za postać osobną, dumną i genialną. Jego styl zrodził jednak wielu naśladowców, spośród których najwybitniejszym stał się monachijczyk Franz von Stuck (choć jego interpretacje cechowała większa, brutalna szorstkość). W momencie śmierci artysty (1901) jego dzieła w Polsce były niemal nieznane szerokiej publiczności – jedynym wystawianym obrazem było „Polowanie Diany”, a reprodukcje jego prac stanowiły na polskim rynku wydawniczym rzadkie, niezwykle trudne do zdobycia „białe kruki”.

Oto dokładna transkrypcja tekstu, z zachowaniem oryginalnej pisowni, interpunkcji oraz charakterystycznych cech językowych z początku XX wieku.

ARNOLD BÖCKLIN.

W ubiegłym tygodniu telegraf rozniósł wieść po świecie o zgonie jednego z największych malarzy „nie tylko XIX wieku“, jak pisał o nim Witkiewicz. Wieść owa tym razem okazała się prawdziwą, a nie urojoną, jak przed półtora rokiem, gdy w czerwcu 1899 r. zwiastowała światu śmierć wielkiego bazylejczyka.

Arnold Böcklin urodził się w Bazylei w r. 1827. Był on synem kupca, który naturalnie do tego samego zawodu chciał go sposobić. Ale młodzieniec, porwany zgoła odmiennemi pragnieniami ducha, oparł się stanowczo woli ojca i wstąpił do szkoły sztuk pięknych w Düsseldorfie, skąd wkrótce powędrował do Paryża. Żądna coraz świeższych wrażeń natura zniewala go do opuszczenia stolicy Francyi i przerzuca go na ziemie włoską.

W r. 1858 powołano Böcklina na stanowisko profesora do słynnej szkoły w Wejmarze. Znalazł się on tam w otoczeniu najwybitniejszych sił malarskich niemieckich. Ani to jednak, ani powaga i zyskowność stanowiska nie mogły przykuć niespokojnego ducha do „oficyalnej katedry“, którą też rzuca niebawem i udaje się do Florencyi, aby tam nieraz „w chłodzie i głodzie“ tworzyć najgenjalniejsze swe dzieła. Schyłek i ostatnie lata życia spędza Böcklin w ojczystej Szwajcaryi. Okazowi temu towarzyszy wszechświatowa sława, jakiej Böcklin doczekał się za życia, podziwiany przez wszystkie narody, czczony przez rodaków i postawiony powszechnie na wyżynie koryfeuszów malarstwa.

Najwybitniejszą właściwością talentu Böcklina jest zdumiewająca pomysłowość, żywa, rozległa i plastyczna wyobraźnia, odtwarzająca świat, zapożyczony wprawdzie z legend klasycznych, ale tak przetrawiony przez indywidualność artysty, że śmiało za jego własny, wyłączny uważany być powinien. W odtwarzaniu tego świata doszedł Böcklin do najwyższej prawdy, jaką sztuka osiągnąć może: kazał uwierzyć w ten świat, zatarł różnicę pomiędzy baśnią i rzeczywistością, uczynił go prawdopodobnym. Kogóż z nas będzie razić pomysł starego centaura, przychodzącego do kowala małomiasteczkowego z prośbą o podkucie lub opatrzenie chorego kopyta? Kto nie wierzy w „świstającego Fauna“? w straszliwe zapasy centaurów, w owe syreny i najady, których tak pełno w fantastycznych obrazach Böcklina?

Koloryt Böcklina jest wprost zdumiewający. Nasamprzód posiada on siłę i żywość olśniewającą. Wszystko tam gra barwami i mieni się w wiązaniu najprzedziwniejszej harmonji. Poza tem, prawie dla każdego obrazu znalazł Böcklin zupełnie odmienny motyw kolorystyczny. Dosyć znaleźć się w galeryi, posiadającej kilkanaście obrazów Böcklina, aby zauważyć, jak ogromna zachodzi różnica w tonie oddzielnych kreacyi. W każdej z nich ton zasadniczy i założenie malarskie inne.

Plastyka Böcklina nie ustępuje kolorytowi, rysunek — czasami zawadzi, całość jednak jest zawsze wykończona starannie. Krajobrazy ma przepyszne, perspektywę wzorową, nastrój głęboki, a w niektórych obrazach zdobywa się na taki humor sytuacyi, że wprost zdumiewa tą różnolitością nastrojów. Porównajcie grozę grobową, wiejącą z „wyspy umarłych“, z nastrojem „Igraszki fal“, zestawcie „Centaura w małem miasteczku“ z gigantycznym Prometeuszem, przykutym do skał nadmorskich. Co za kolosalna różnica nastroju! Wprost uwierzyć trudno, że owe tak odmienne kruszce twórczości wyszły z jednej i tej samej skarbnicy, że ta sama dusza zdobywała się bez trudu i wysiłku na tak krańcowo sprzeczne pomysły; że ten głęboki myśliciel, a poniekąd szermierz ideowy w „Prometeuszu“ — zdolny jest do wzbudzenia serdecznego uśmiechu w swoich kosmatych faunach u lubieżnych syrenach.

Böcklin nie należy do żadnej szkoły, nie ma pokrewnego sobie mistrza: na piedestale sztuki zasiada sam — „dumny, samotny, genjalny“ — jako jeden z tych, co nie wchłaniają światła obcego, ale je sami rozsiewają.

Przez czas długiego swego żywota stworzył około 400 dzieł, z których największą ilość zawiera prywatna galerya bar. Schacka w Monachium — pierwszego protektora Böcklina.

Jak każdy talent wielki a oryginalny, i Böcklin ma swoich licznych naśladowców. Najwybitniejszym z nich jest monachijczyk Stuck, czerpiący wiele pomysłów z zaczarowanego świata legend o pierwotnej naturze, choć traktujący to wszystko z pewną brutalną szorstkością.

U nas Böcklin wielbiony jest w całym świecie malarskim, w społeczeństwie atoli znany jest bardzo mało, gdyż dzieła jego, z wyjątkiem „Polowania Dyany“, nie były u nas wystawiane. Nawet reprodukcye jego są białemi krukami, które zaledwie w paru księgarniach i składach obrazów w bardzo małej ilości znaleźć można.

Podsumowując, przytoczony artykuł z 1901 roku doskonale oddaje monumentalny status, jaki Arnold Böcklin osiągnął u schyłku swojego życia. Autor tekstu słusznie dostrzegł w nim artystę totalnego i osobnego, który nie potrzebował przynależności do żadnej szkoły, by zrewolucjonizować ówczesne myślenie o malarstwie mitologicznym i symbolicznym. Choć na ziemiach polskich jego twórczość na początku XX wieku dopiero przebijała się do szerszej świadomości, czas pokazał, że przetrwała ona próbę lat. Dzisiejsza perspektywa tylko potwierdza diagnozę dawnego krytyka: Böcklin był jednym z tych rzadkich twórców, którzy nie odbijali światła innych, lecz sami nim emanowali. Analiza tego historycznego eseju pozwala nam lepiej zrozumieć mechanizmy rodzenia się legendy tego wielkiego bazylejczyka.

Index.

• Bazylea – miasto w Szwajcarii, miejsce urodzenia Arnolda Böcklina.
• Böcklin Arnold – główny bohater artykułu (1827–1901), wybitny szwajcarski malarz symbolista, profesor szkoły w Wejmarze.
• „Centaur w małem miasteczku” – obraz Böcklina będący przykładem mistrzowskiego łączenia mitologii z codziennością (motyw centaura u kowala).
• Centaur / Centaurowie – mityczne stworzenia (pół ludzie, pół konie), częsty motyw dynamicznych i pełnych ekspresji walk w obrazach artysty.
• Düsseldorf – miasto w Niemczech, siedziba słynnej akademii sztuk pięknych, w której malarz rozpoczynał swoją artystyczną edukację.
• Faun („świstający Faun”) – leśne bóstwo z mitologii rzymskiej, motyw przedstawiany przez malarza z humorem i lekkością.
• Florencja – miasto we Włoszech, miejsce emigracji artysty, gdzie w trudnych warunkach materialnych stworzył swoje najbardziej genialne dzieła.
• Francja – kraj, w którym Böcklin szukał artystycznych inspiracji (głównie w Paryżu).
• „Igraszki fal” – dzieło Böcklina o jasnym, radosnym i pełnym lekkości nastroju, kontrastujące z jego mrocznymi pracami.
• Monachium – miasto w Niemczech (Bawaria), miejsce funkcjonowania galerii barona Schacka oraz środowisko artystyczne Franza von Stucka.
• Najady – nimfy wodne, powtarzający się element fantastycznego świata kreowanego przez artystę.
• Ojciec Böcklina – bazylejski kupiec, który bezskutecznie próbował nakłonić syna do przejęcia rodzinnego zawodu.
• Paryż – stolica Francji, jeden z etapów wczesnych wędrówek artystycznych młodego malarza.
• „Polowanie Dyany” (Polowanie Diany) – jedyne dzieło Böcklina, które przed 1901 rokiem było bezpośrednio wystawiane i znane szerszej publiczności na ziemiach polskich.
• „Prometeusz” – monumentalne, głębokie ideowo dzieło przedstawiające przykutego do skał tytana, nasycone powagą i dramatyzmem.
• Schack (baron) – monachijski arystokrata, mecenas sztuki i pierwszy protektor Böcklina, właściciel bogatej kolekcji jego obrazów.
• Stuck (Franz von) – monachijski malarz i rzeźbiarz, najwybitniejszy naśladowca stylu Böcklina, charakteryzujący się bardziej brutalną ekspresją.
• Syreny – mityczne stworzenia wodne, opisywane w tekście jako „lubieżne”, stanowiące stały element bęcklinowskiego uniwersum.
• Szwajcaria – ojczyzna Böcklina, w której spędził schyłek swojego życia, otoczony światową sławą.
• Wejmar – miasto w Niemczech, siedziba słynnej szkoły artystycznej, w której Böcklin w 1858 roku objął profesorską katedrę.
• Witkiewicz (Stanisław) – polski krytyk sztuki, pisarz i malarz, autor cytowanego w tekście sformułowania, że Böcklin to jeden z największych malarzy „nie tylko XIX wieku”.
• Włochy (ziemia włoska) – kraj, który stał się dla artysty kluczowym źródłem natchnienia krajobrazowego i klasycznego.
• „Wyspa umarłych” – legendarne dzieło Böcklina, przywołane w tekście jako synonim „grozy grobowej” i głębokiego, melancholijnego nastroju.

Metryka źródła.

• Artykuł "Arnold Böcklin" malarz, zgon, autor redakcja.
• Obraz "Centaur u kowala", autor Arnold Böcklin.
• Obraz "Wyspa umarłych", autor Arnold Böcklin.

Czasopismo: Świat. Pismo tygodniowe ilustrowane poświęcone literaturze, krytyce, sztuce o naukom.
Rok i data wydania: 1901 (Rok I), 2 stycznia 1901.
Wydawca/Redaktor: Alfred Zoner.
Druk: Zoner w Łodzi.
Język: polski.
Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Wojewódzka im. Marsz. Piłsudskiego w Łodzi.
Domena publiczna.