O Fabryce Porcelany Ćmielów w dawnej prasie łódzkiej

Szanowni Państwo, dziś zabieram Was w niezwykłą podróż w czasie, śladami elegancji, która przed laty podbiła serca mieszkańców naszego robotniczego grodu, o Fabryce Porcelany „Ćmielów”.

Choć Łódź słynęła z dymiących kominów i fabrycznych tekstyliów, to jej stoły zdobiła arystokratka wśród ceramiki słynna porcelana ćmielowska. Przeglądając pożółkłe strony dawnych gazet, odkryjemy, jak głęboko ten świętokrzyski produkt wbił się w wielkomiejski krajobraz i codzienne życie łodzian. Spójrzmy zatem przez lupę historii na dawne ogłoszenia, reportaże i notatki, które niczym okruchy dawnego świata przetrwały do naszych czasów. Czeka nas fascynująca wędrówka po sklepach, wystawach, a nawet… remizach strażackich, ukazująca nieznane, łódzkie oblicze Ćmielowa.

Naszą wędrówkę zaczynamy na samym początku XX stulecia, gdy u progu nowego wieku łodzianie poszukiwali luksusu do swoich nowo wznoszonych kamienic. Wystarczy spojrzeć na anons zamieszczony w łódzkiej gazecie "Rozwój" (1900 Nr 85), który obwieszcza, że przy reprezentacyjnej ulicy Piotrkowskiej 141 funkcjonował oficjalny „Fabryczny Skład Ćmielowski”. Ówcześni mieszczanie mogli tam nabyć nie tylko wytworną porcelanę stołową czy praktyczne naczynia kuchenne, ale również… cegłę ogniotrwałą, co doskonale obrazuje ówczesny, wielokierunkowy profil produkcji zakładów.

Trzy dekady później, w burzliwych latach międzywojennych, Ćmielów musiał radzić sobie z zawirowaniami rynkowymi, o czym barwnie opowiada artykuł pt. „Z wędrówki po krajowych placówkach gospodarczych” ("Dziennik Łódzki" 1931 nr 63). Dowiadujemy się z niego, że spółka akcyjna z siedzibą w Krakowie posiadała wówczas dwie fabryki – w Ćmielowie na ziemi kieleckiej oraz w Chodzieży. Mimo przejściowych trudności finansowych i nadzoru sądowego, polscy właściciele zdołali zmodernizować zakłady, zwolnić zagranicznych fachowców, dać zatrudnienie blisko 1800 robotnikom i skutecznie wyprzeć z rynku tanią konkurencję niemiecką oraz czeską.

Co ciekawe, życie fabryczne to nie tylko produkcja, ale i lokalna społeczność, o czym przekonuje nas reklama prasowa "Ćmielów" w gazecie "Ilustrowana Republika" (1938 nr 347). Prasa ilustrowana z dumą prezentuje fotografię dzielnych druhów z Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie, założonej w 1905 roku z inicjatywy księcia Druckiego-Lubeckiego, której prezesem w latach 30. został sam dyrektor fabryki, druh Jan Łepkowski; straż ta odnosiła spektakularne sukcesy, zdobywając laury na zawodach w Ostrowcu, Opatowie i Radomiu.

W tym samym 1938 roku, łódzkie witryny sklepowe kusiły klientów przedświątecznymi wyprzedażami. Publikacja prasowa "Z wędrówki po krajowych placówka gospodarczych w Fabryce Porcelany Ćmielów" w gazecie "Łodzianin organ P.P.S." (1938 nr 332) przenosi nas pod znany adres Piotrkowska 31, gdzie firma „Gurman i Fajngold” ogłaszała wielką wyprzedaż porcelany ćmielowskiej, oferując specjalne rabaty na szkło, kryształy czy porcelanę czeską. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, w czerwcu 1939 roku, jak donosiła prasowa treść "Fabryka Porcelany i Wyrobów Ceramicznych Ćmielów S.A. w Ćmielowie" zamieszczona przez "Dziennik Narodowy" (1939 nr 140), znajdujemy obszerny artykuł chwalący stoisko „Ćmielowa” na Targach Poznańskich. Firma, szczycąca się tradycjami sięgającymi przywileju króla Augusta III z 1750 roku, podbijała rynki Ameryki i Holandii nie tylko luksusową, kolorową porcelaną stołową (kremową, różową i niebieską) oraz figurkami, ale też zaawansowaną porcelaną elektrotechniczną wysokich napięć, laboratoryjną i apteczną.

Po wojennej zawierusze przyszedł czas na nowe porządki, o czym donosi powojenny "Kurier Popularny" (1947 nr 285). W tekście „Polska porcelana ma dużą przyszłość” autor wspomina, że przed wojną ćmielowska fabryka produkowała 75 ton wyrobów miesięcznie, lecz po zniszczeniach wojennych prym czasowo przejęły fabryki na Dolnym Śląsku (w Wałbrzychu i Solicach-Zdroju), dążąc do tego, by szlachetna ceramika przestała być towarem wyłącznie luksusowym dla wybranych. Naszą opowieść domyka "Dziennik Popularny" (1979 nr 59" z artykułem „Stare i nowe”. Tekst ten podsumowuje powojenną historię upaństwowionych i zmodernizowanych w latach 1957–1961 Ćmielowskich Zakładów Porcelany Stołowej, zapraszając jednocześnie łodzian na wyjątkową ekspozycję muzealną w Ostrowcu Świętokrzyskim, gdzie prezentowano bogate, wielowiekowe tradycje tego unikalnego rzemiosła.

I tak oto, drodzy słuchacze, zamknęła się przed nami kronika ćmielowskiego rzemiosła, zapisanego na łódzkich szpaltach. Przez niemal osiem dekad dawne gazety towarzyszyły wzlotom, kryzysom i transformacjom tej niezwykłej marki. Widzieliśmy, jak od luksusowych salonów przy Piotrkowskiej, przez wielką politykę gospodarczą i targi międzynarodowe, aż po powojenną rzeczywistość, Ćmielów stale definiował polskie poczucie estetyki. Mam nadzieję, że ten prasowy spacer rozbudził Państwa wyobraźnię i sprawił, że następnym razem, spoglądając na filiżankę z charakterystycznym ćmielowskim stemplem, dostrzeżecie w niej nie tylko piękny przedmiot, ale i żywą historię zapisaną w pamięci naszego miasta. Dziękuję za wspólny czas i do zobaczenia na kolejnych ścieżkach przeszłości!

Index.

• Aleksandrowicz P. – zastępca naczelnika Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie.
• Ameryka – zagraniczny rynek eksportowy wyrobów ćmielowskich.
• August III – król Polski, który w 1750 roku nadał obywatelom Ćmielowa przywilej wolnego handlu ceramiką.
• Cegła ogniotrwała – materiał budowlany oferowany przez skład fabryczny w 1900 roku.
• Chodzież – miasto w województwie poznańskim, siedziba drugiej fabryki zakupionej przez spółkę ćmielowską w 1924 roku.
• Choroszyński Wacław – druh, energiczny naczelnik Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie od 1924 roku.
• Cielecki B. – gospodarz Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie.
• C.O.P. (Centralny Okręg Przemysłowy) – rejon koncentracji przemysłu w II RP, w zasięgu którego leżał Ćmielów.
• Ćmielów – miasto w powiecie opatowskim (ziemia kielecka / sandomierska), główny ośrodek produkcji porcelany.
• Ćmielowskie Zakłady Porcelany Stołowej – upaństwowiona i zmodernizowana nazwa zakładów w okresie PRL.
• Dolny Śląsk – powojenny region polskiego przemysłu ceramicznego konkurencyjny wobec Ćmielowa.
• Drucki-Lubecki (książę) – inicjator założenia Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie w 1905 roku.
• Fabryka Porcelany i Wyrobów Ceramicznych „Ćmielów” S.A. – oficjalna nazwa spółki akcyjnej w okresie międzywojennym.
• Fajans, majolika, kamionka – rodzaje wyrobów ceramicznych wytwarzanych historycznie w Ćmielowie.
• Fajngold – współwłaściciel łódzkiej firmy handlowej przy ul. Piotrkowskiej 31.
• Gurman – współwłaściciel łódzkiej firmy handlowej współpracującej z marką „Ćmielów” (firmy „Gurman i Fajngold” oraz „Warszawiak i Gurman”).
• Holandia – europejski rynek zbytu dla ćmielowskiej porcelany.
• Kaucki St. – starosta opatowski, prezes Okręgu pożarniczego.
• Kraków – miasto, w którym mieściła się centralna siedziba zarządu spółki „Ćmielów” S.A. w okresie międzywojennym.
• Kryształy „Mimoza” – marka luksusowego szkła sprzedawanego obok porcelany ćmielowskiej w Łodzi.
• Kucharczyk J. – sekretarz Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie.
• Łepkowski Jan – druh, dyrektor Fabryki Porcelany w Ćmielowie, prezes Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie w latach 30. XX wieku.
• Łódź – miasto docelowe dystrybucji, siedziba składów fabrycznych oraz miejsce wydawania analizowanej prasy.
• Mikołajewski St. – adiutant Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie.
• Miszewski Wł. – pierwszy naczelnik Ochotniczej Straży Pożarnej w Ćmielowie z 1905 roku.
• Muzeum Regionalne w Ostrowcu Świętokrzyskim – instytucja organizująca ekspozycję historycznych wyrobów ćmielowskich.
• Ochotnicza Straż Pożarna w Ćmielowie – organizacja pożarnicza silnie związana z dyrekcją i pracownikami fabryki.
• Opatów – miasto powiatowe, miejsce zawodów okręgowych straży pożarnych.
• Ostrowiec Świętokrzyski – miasto rejonowe, miejsce zawodów strażackich oraz siedziba Muzeum Regionalnego.
• Pess J. – przodownik Policji Państwowej, członek zarządu straży w Ćmielowie.
• Porcelana elektrotechniczna, laboratoryjna, apteczna – specjalistyczne, techniczne odmiany wyrobów ćmielowskich.
• Porcelana kolorowa (kremowa, różowa, niebieska) – modna linia produktów stołowych wprowadzona w okresie międzywojennym.
• Prusy – historyczny rynek zbytu wyrobów ćmielowskich w XVIII wieku.
• P.Z.U.W. (Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych w Warszawie) – instytucja wspierająca budowę remizy w Ćmielowie.
• Radom – miasto wojewódzkie, miejsce zawodów czołowych wiejskich straży pożarnych w II RP.
• Sejmik Opatowski – lokalny organ samorządowy dotujący budowę domu ludowego i remizy.
• Solice-Zdrój (obecnie Szczawno-Zdrój) – uzdrowisko i ośrodek dolnośląskiego przemysłu ceramicznego (Fabryka Ceramiki Szlachetnej).
• Stawarz – sierżant, członek zarządu straży w Ćmielowie.
• Targi Poznańskie – prestiżowe krajowe wystawy gospodarcze, na których wystawiał się „Ćmielów”.
• Ulica Piotrkowska (Łódź) – główny trakt handlowy Łodzi; pod numerem 141 mieścił się skład fabryczny (1900), a pod numerem 31 sklepy Gurmana, Fajngolda i Warszawiaka.
• Urbański Wł. – instruktor pożarnictwa towarzyszący staroście Kauckiemu.
• Wałbrzych – dolnośląskie centrum przemysłu porcelanowego z dawnymi zakładami „Tielsch” i „Krister”.
• Warszawiak – łódzki przedsiębiorca handlowy, partner biznesowy Gurmana.

Metryka źródła.

Prasa Łódzka:

• Rozwój 1900, Nr 85.
• Przegląd Pożarniczy 1927, Nr 40.
• Dziennik Łódzki 1931, Nr 63.
• Łodzianin organ PPS 1938, Nr 332.
• Ilustrowana Republika 1938, Nr 347.
• Dziennik Narodowy 1939, Nr 140.
• Kurier Popularny 1947, Nr 285.
• Dziennik Popularny 1979, Nr 59.

Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Marsz. Józefa Piłsudskiego w Łodzi.
Status prawny: Domena publiczna.