Historyczne sekrety i zapomniana architektura Wiśnicza

Niniejszym wyprawa do Wiśnicza bazuje na artykule opublikowanym pierwotnie bezimiennie przez redakcję na łamach dziewiętnastowiecznego czasopisma społeczno-kulturalnego „Tygodnik Ilustrowany” (Warszawa, 1859 rok, Nr 8) pt. „Wiśnicz”.

Unikatowy materiał ikonograficzny oraz tekstowy pochodzi ze zbiorów Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego, a jego elektroniczna wersja dostępna jest w portalu Polona.pl w ramach Domeny Publicznej. Artykuł ten stanowi cenne świadectwo dziewiętnastowiecznej publicystyki krajoznawczo-historycznej, przybliżając czytelnikowi architekturę oraz burzliwe dzieje jednej z najwspanialszych rezydencji magnackich dawnej Rzeczypospolitej.

Czworobok na skalnej grani.

Tajemnice wiśnickiego wzgórza.

Spójrzmy na tę dawną rycine, gdzie nad sielskim krajobrazem, pośród pasących się leniwie trzód i czujnego pasterza, wyrasta potężna, milcząca bryła. To Wiśnicz — gmach w czworobok zbudowany, wznoszący się dumnie na skalistej górze, która z dwóch stron opada groźnie, prostopadle w dół. W XIX wieku ten malowniczy zakątek leżał w Galicji, w cyrkule bocheńskim, ledwie o milę drogi od Bochni. Kiedy wpatrujemy się w rysunek zamku, otoczonego gęstwiną drzew i obronnym murem, czujemy tchnienie dawnych wieków i tajemnic, które skrywają te mury.

Przez stulecia miejsce to było gniazdem możnej i znakomitej rodziny Kmitów. To tutaj swą obecność zapisał Piotr Kmita, wojewoda krakowski i marszałek wielki koronny — postać pełna sprzeczności, dumna i nieokiełznana. Historia milcząco niesie echo roku 1550, kiedy ten burzliwy możnowładca stanął na czele stronnictwa przeciwnego małżeństwu króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Lecz los bywa przewrotny. Kmita, zmieniwszy nagle swoje zdanie, zaprosił monarchę wraz z nową małżonką w te wiśnickie progi, gdzie godził się z królem i hojnie podejmował go na zamku. Zamkowe komnaty ożywały wówczas gwarem uczonych, szeptem politycznych intryg oraz dysputami wyznawców zdań nowatorskich, nad którymi Kmita roztaczał opiekę, by zdobyć większy wpływ w kraju. I tak, pośród wspaniałych przymiotów, ale i „wszelakiej niecnoty”, dokonał swego żywota ten dumny magnat, będąc ostatnim potomkiem swego rodu.

Odkryj tajemnice zamku, który z waśni zrodził wielką gościnność!

Po nim zamek przeszedł w ręce rodziny Barzich, najbliższych krewnych, a od nich trafił pod zarząd Teofila Żebrawskiego — uczonego archeologa i wielce zdolnego budowniczego. U stóp tej warowni i pobliskiego klasztoru, wokół wieży ratuszowej i parafialnego kościoła, rozpościera się miasteczko. Choć autor artykułu kwituje, iż niczym innym się ono nie odznacza, to urzeka czymś niezwykłym — drewnianą architekturą. Prawie wszystkie domy, wznoszone od XVI wieku aż po XIX stulecie, stanowią architektoniczny skarbiec: na trójkątnej facjacie kolumnada wspiera ganeczek, u szczytu pyszni się w ozdobnych rzeźbach dach gotycki, a skrzydła budowli załamują się w kilkoro zgięć. Wszystko to przetrwało w przedziwnej całości, choć schowane w głębokich pustkowiach, czekając na ponowne odkrycie swej zapomnianej historii.

Oto dokładna transkrypcja tekstu z zachowaniem oryginalnej pisowni, interpunkcji oraz dziewiętnastowiecznej ortografii, pochodzącego z 1859 roku.

WIŚNICZ.

Jednym z najpiękniejszych zabytków budownictwa świeckiego jest niezaprzeczenie zamek w Wiśniczu, dziś w Galicyi, w cyrkule bocheńskim, o milę od Bochni położony. Gmach ten, w czworobok zbudowany, wznosi się na skalistéj górze, z dwóch stron prostopadłéj. Tu było od wieków gniazdo możnéj i znakomitéj rodziny Kmitów, z których znany w historyi Piotr Kmita, wojewoda krakowski, marszałek wielki koronny, odnowił go i obwarował. Tu w roku 1550 ów burzliwy możnowładzca, co stał na czele stronnictwa przeciwnego małżeństwu króla Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, zmieniwszy nagle swoje zdanie, zaprosił tego monarchę wraz z żoną do Wiśnicza, pogodził się i hojnie na zamku podejmował. Tu się zbierali ludzie uczeni i rozmaici wyznawcy zdań nowatorskich w owych czasach, któremi Kmita opiekował się i rządził dla większego w kraju wpływu. Tu nakoniec życie swoje, pełne przygód i wszelakiéj niecnoty, obok dziwnie zkądindąd wspaniałych przymiotów, dumny ten magnat zakończył, będąc ostatnim z tego rodu potomkiem. Po nim zamek wiśnicki przeszedł do familii Barzich, najbliższych jego krewnych, od nich zaś filowi Żebrawskiemu, uczonemu archeologowi i bardzo zdolnemu budowniczemu.

U stóp klasztoru i zamku, koło wieży ratusznéj i parafialnego kościoła, grupuje się miasteczko, którego wszystkie prawie domy drewniane, przedstawiają ciekawe pod względem architektury kształty. Zabytki te dostarczają studyów nad drewnianém budownictwem, prawie od XVI wieku, aż po nasze czasy. Na trójkątnéj facyacie kolumnada wspierająca ganeczek; u szczytu w ozdobnych umieszczony rzeźbach dach gotycki, jakby w skrzydła w kilkoro zgięć złamany, stanowią główny typ tych budowli. Wszystko się tu dochowało szczególnie cało, chociaż w pustkowiach. Zresztą miasto niczém inném się nie odznacza.

Dziewiętnastowieczna publikacja z „Tygodnika Ilustrowanego” posiada fundamentalne znaczenie dla współczesnego czytelnika, stanowiąc bezcenne źródło wiedzy o stanie zachowania zabytków w XIX wieku. Tekst ten pozwala nam zrozumieć, jak postrzegano dziedzictwo narodowe w okresie zaborów, gdy historyczne budowle były symbolem utraconej państwowości. Opis drewnianej architektury Wiśnicza ratuje od zapomnienia detale ciesielskie, które w większości nie dotrwały do naszych czasów z powodu pożarów czy modernizacji. Ponadto, artykuł ten uczy nas krytycznego spojrzenia na dawne relacje historyczne oraz biograficzne oceny postaci takich jak Piotr Kmita. Lektura ta budzi również współczesną wrażliwość na potrzebę ochrony i pielęgnowania lokalnych zabytków architektonicznych.

Index.

• Barbara Radziwiłłówna – królowa Polski, żona Zygmunta Augusta; jej kontrowersyjne w kręgach magnackich małżeństwo wywołało sprzeciw Piotra Kmity, który jednak ostatecznie zmienił zdanie i gościł parę królewską na zamku w Wiśniczu.
• Barzi (rodzina) – bliscy krewni Piotra Kmity; rodzina magnacka, która przejęła zamek w Wiśniczu po śmierci ostatniego z rodu Kmitów.
• Bochnia / Cyrkuł bocheński – jednostka podziału administracyjnego w Galicji; miasto i region, w pobliżu którego (o milę drogi) usytuowany jest zamek i miasteczko Wiśnicz.
• Budownictwo drewniane – unikalny zespół architektoniczny domów mieszczańskich w Wiśniczu, pochodzący z okresu od XVI do XIX wieku, charakteryzujący się trójkątnymi facjatami, kolumnadami oraz gotyckimi dachami z ozdobnymi rzeźbami.
• Dach gotycki – element architektoniczny występujący w domach drewnianych w Wiśniczu, umieszczony u szczytu facjat i przyozdobiony rzeźbami.
• Dyrektorium / Zarząd budowlany (Teofil Żebrowski) – kontekst zarządzania i badań nad obiektem; Teofil Żebrowski, jako uczony archeolog i budowniczy, objął pieczę nad wiśnickim zamkiem po rodzinie Barzich.
• Facjata trójkątna – element konstrukcyjny dawnych domów drewnianych w Wiśniczu, na której kolumnada wspierała ganeczek wejściowy.
• Galicja – historyczna nazwa ziem polskich pod zaborem austriackim, w obrębie której w 1859 roku znajdował się opisywany Wiśnicz.
• Klasztor w Wiśniczu – wzmiankowany w tekście obiekt sakralny, u stóp którego (wraz z zamkiem) grupuje się zabudowa miasteczka Wiśnicz.
• Kmita Piotr – wojewoda krakowski, marszałek wielki koronny, potężny i burzliwy magnat; odnowił i obwarował zamek w Wiśniczu, zmarł bezpotomnie jako ostatni z rodu, znany z opozycji, a następnie wystawnego podjęcia króla Zygmunta Augusta.
• Kmitowie (ród) – możny i znakomity ród magnacki, dla którego zamek w Wiśniczu stanowił przez wieki rodowe gniazdo.
• Kościół parafialny w Wiśniczu – świątynia miejska, obok której i wieży ratuszowej koncentrowało się życie oraz drewniana zabudowa miasteczka.
• Nowatorzy (wyznawcy zdań nowatorskich) – uczeni i reformatorzy religijni bądź społeczni z XVI wieku, którzy znajdowali schronienie i opiekę na zamku u Piotra Kmity dążącego do zwiększenia swoich wpływów w kraju.
• Wieża ratuszowa – punkt orientacyjny w strukturze urbanistycznej miasteczka Wiśnicz, wokół którego skupiały się zabytkowe domy mieszkalne.
• Wiśnicz (zamek) – główny temat publikacji; monumentalny gmach zbudowany na planie czworoboku na skalistej górze, uznany w 1859 roku za jeden z najpiękniejszych zabytków świeckiego budownictwa.
• Zygmunt August – król Polski; monarcha, który wraz z żoną Barbarą Radziwiłłówną był uroczyście i hojnie podejmowany przez Piotra Kmitę na zamku w Wiśniczu po zażegnaniu wcześniejszego sporu politycznego.

Metryka źródła.

Tytuł publikacji: „Wiśnicz”.
Autor publikacji: redakcja.
Tytuł ilustracji: „Wiśnicz”.
Publikacja: Tygodnik Ilustrowany (czasopisma społeczno-kulturalne polskie).
Miejsce, Rok, Nr, str.: Warszawa; 1859; Nr 8.
Wydawca: Józef Unger (1817-1874).
Język: polski.
Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
Domena Publiczna. Wolno zwielokrotniać, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać utwór, nawet w celach komercyjnych, bez konieczności pytania o zgodę. Wykorzystując utwór należy pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych Twórcy.