Poznaj zapomnianą historię zamku w Wyszynie, zniszczonego za pruskich czasów, oraz krążącą o nim dziewiętnastowieczną legendę o pokutującym duchu.
CZY WIESZ, ŻE… część murów zamkowych została celowo rozebrana za czasów administracji rządu pruskiego, a pozyskany w ten sposób materiał budowlany posłużył do wzniesienia lokalnych budowli gospodarskich.
Drzeworyt zamieszczony w publikacji przedstawia czworokątny zarys dawnego zamku z charakterystycznymi wieżami w narożnikach. Na pierwszym planie widoczne jest otoczenie ruiny wraz z postacią stojącą nad brzegiem zbiornika wodnego. Ilustracja ukazuje stan zachowania murów i architektonicznych detali gmachu w XIX wieku.
Z TEGO ARTYKUŁU DOWIESZ SIĘ…
- Jakie cechy architektoniczne i plan posiadał dawny zamek w Wyszynie.
- Jakie losy spotkały majątek i mury zamkowe po śmierci ostatniego dziedzica, Rafała Gurowskiego.
- Jaka romantyczna legenda o pokutującej córce dziedzica wiązała się z ruinami.
Tekst przedstawia historię dawnej siedziby rodu Gurowskich we wsi Wyszyna. Mimo braku jednoznacznych zapisów w kronikach o dokładnym fundatorze, budowla datowana na XV lub XVI wiek zachowała swój czworokątny układ z wieżami. Po przejściu pod pruską administrację zamek częściowo rozebrano, jednak jego okazałe ruiny wciąż budziły podziw i obrastały w lokalne podania.
Tekst stanowi ciekawy przykład XIX-wiecznego krajoznawstwa, łączącego w opisie architektonicznym elementów ceglanego zamku z romantycznym motywem podań ludowych. Warto po niego sięgnąć, by zobaczyć, jak dawna prasa dokumentowała niszczenie dziedzictwa kulturowego i nadawała ruinom tajemniczy, nostalgiczny rys.
TRANSKRYPCJA
Poniżej zamieszczam pełną transkrypcję odnalezionego tekstu opublikowanego w 1860 roku. Zachowuję oryginalną pisownię, interpunkcję, charakterystyczne formy językowe oraz sposób zapisu właściwy dla epoki. Nie poprawiam dawnego języka na współczesny, ponieważ właśnie jego brzmienie jest częścią historycznej wartości tego materiału. Dzięki temu czytelnik może zetknąć się ze źródłem możliwie blisko jego pierwotnej postaci.
RUINY ZAMKU W WYSZYNIE.
Wieś Wyszyna, w gubernii warszawskiéj, w powiecie konińskim położona, a należąca od niepamiętnych czasów do rodziny hrabiów Gurowskich, posiada dotąd wspaniałe ruiny istniejącego tam niegdyś zamku, które na niniejszym drzeworycie przedstawiamy. Jest to gmach z cegły na wapno stawiany, sięgający niewątpliwie XV, a najpóźniéj XVI stulecia. Kto go wystawił, o tém niéma na miejscu żadnych śladów, a i w kronikach nie mogliśmy się o nim niczego dowiedzieć. Plan tego zamku jest czworokątny, z ośmiościennemi po rogach wieżami, z których jednéj spiczasty daszek pokrywał, inne zaś pewnym rodzajem ozdobnych blanków u góry zakończone, nie miały jak się zdaje żadnego wystającego przykrycia. Część mieszkalna wzniesiona była na jedno piętro i wysokiemi opatrzoną kominami, jak o tém pozostałe w ruinach ślady przekonywają.
Ostatni z dziedziców który w tym zamku mieszkał był Rafał Gurowski, po którego śmierci Wyszyna zostawała czas niejakiś pod administracyą rządu pruskiego. Za téj to administracyi rozwalono część murów zamkowych, a z materyałów tym sposobem otrzymanych gospodarskie wzniesiono budowle. Pomimo to pozostałe do dziś dnia ruiny dobre o całości tego gmachu dają wyobrażenie.
Do historyi owego zamku przywiązaną jest także legenda o pokutującėj córce jednego z tutejszych dziedziców, która przed dwoma wiekami jaki ś straszliwy popełniła występek, a kstóréj duch czasami tu się ma ukazywać. Według podania ma to trwać póty, póki szczęśliwy jaki śmiertelnik, rozumie się koniecznie powabny młodzieniec, jakąś ofiarą stąd jéj nie wyzwoli.
Kilka słów od autora Kroniki Czasu.
Powyższy tekst pięknie oddaje ducha XIX-wiecznych opisów zabytków, łącząc fakty materialne z tradycją ustną. Pokazuje, jak pruska administracja przyczyniła się do dewastacji polskich zamków poprzez pozyskiwanie materiału budowlanego. Przedstawiona legenda o pokutującej córce dziedzica wpisuje się w powszechny wówczas nurt romantycznych podań zamkowych.
METRYKA ŹRÓDŁA
Tytuł artykułu: Ruiny Zamku w Wyszynie
Czasopismo: Tygodnik Ilustrowany
Rok: 1860
Numer: 61
Miejsce wydania: Warszawa
Data publikacji: 1860
Autor: Redakcja
Ilustracja: Drzeworyt „Ruiny Zamku w Wyszynie”
Źródło / zbiory: Biblioteka Narodowa / Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego
Dostępność cyfrowa: Polona
Status: Domena Publiczna
INDEKS
Poniższy indeks obejmuje osoby, miejsca, wydarzenia i pojęcia występujące w transkrybowanym tekście. Moje objaśnienia zamieszczone w nawiasie mają mieć wyłącznie charakter pomocniczy i nie ingerować w treść źródła.
- Gubernia warszawska – jednostka podziału terytorialnego Królestwa Polskiego pod zaborami.
- Gurowski Rafał – ostatni z dziedziców mieszkający w zamku w Wyszynie.
- Gurowscy hrabiowie – ród szlachecki, do którego należała wieś Wyszyna.
- Powiat koniński – jednostka podziału terytorialnego.
- Rząd pruski (administracja) – władze zaborcze rozbierające część murów zamkowych na cele gospodarcze.
- Wyszyna – wieś w powiecie konińskim, dawna siedziba zamkowa.
- Zamek w Wyszynie – zabytkowy gmach z XV/XVI wieku o czworokątnym planie z ośmiościennymi wieżami.
