Dzwon Zygmunt i tajemnice dawnej wieży zamkowej na Tumskim Wzgórzu

Przed Tobą historia płockiej dzwonnicy katedralnej, dawnej baszty zamkowej, jej zegara, ukrytych podziemi oraz tragicznego losu dzwonu „Zygmunt”.

CZY WIESZ, ŻE…

… już w 1492 roku opiekę nad zegarem na wieży sprawował specjalnie wyznaczony kapłan zwany horologistą (dyrektorem zegara), który za swoją pracę pobierał roczną pensję w wysokości 8 kóp groszy od księcia Janusza II, władcy Płocka?

Z TEGO ARTYKUŁU DOWIESZ SIĘ….

• Informacje o przebudowie dawnej baszty zamkowej na dzwonnicę po najazdach Litwinów w XV wieku.
• Relację dotyczącą zrabowania i przetopienia na armaty przez Niemców w 1918 roku słynnego dzwonu „Zygmunt”.
• Płocką legendę o tajemniczym, zasypanym podziemnym przejściu prowadzącym z piwnic wieży aż pod rzekę Wisłę.
• Opis tradycji koncertów kapeli na występie wieży podczas odpustu św. Zygmunta oraz codziennych obyczajów miasteczka.

HISTORIA ŹRÓDŁA

Tekst przedstawia losy średniowiecznej wieży zamkowej w Płocku, która z powodu zniszczeń katedry przejęła funkcję dzwonnicy i wieży zegarowej. Autor opisuje ciągłość jej historycznej roli – od średniowiecznego horologisty opłacanego przez księcia, przez barwne odpustowe muzykalia, po poruszający epizod z maja 1918 roku, gdy okupant niemiecki wywiózł ukochane dzwony. Całość wieńczy wzmianka o lokalnych podaniach, które otaczały tajemnicą mury wieży.

KOMENTARZ DO ŹRÓDŁA

Artykuł stanowi niezwykłe świadectwo pamięci historycznej i wrażliwości mieszkańców Płocka z okresu tuż po odzyskaniu niepodległości. Najbardziej porusza głęboko emocjonalny opis momentu zdejmowania dzwonu „Zygmunt” przez wojska niemieckie – epizod ten pokazuje, jak obiekty architektury i dzieła ludzkich rąk stawały się dla lokalnej społeczności niemymi bohaterami tragicznych wydarzeń wojennych.

TRANSKRYPCJA

Poniżej zamieszczam pełną transkrypcję odnalezionego tekstu opublikowanego w 1926 roku. Zachowuję oryginalną pisownię, interpunkcję, charakterystyczne formy językowe oraz sposób zapisu właściwy dla epoki. Nie poprawiam dawnego języka na współczesny, ponieważ właśnie jego brzmienie jest częścią historycznej wartości tego materiału. Dzięki temu czytelnik może zetknąć się ze źródłem możliwie blisko jego pierwotnej postaci.

NASZE RYCINY¹).
Widok na okładce przedstawia: dzwonnicę, niegdyś wieżę zamkową przy katedrze w Płocku z widokiem na wystawę przednią katedry.
Dzwonnica katedralna czyli wieża zegarowa jest bardzo pięknym zabytkiem naszej średniowiecznej architektury. Była ona niegdyś basztą warownego zamku, zbudowaną prawdopodobnie w XII lub XIII stuleciu. Po wielokrotnych nadach Litwinów katedra zaczęła się rozsypywać w gruzy, a jej wieże nie mogły już utrzymać ciężkich dzwonów, przeto w roku 1492, do przebudowanej już podówczas baszty, przeniesiono wszystkie dzwony z wież kościelnych.
U szczytu wieży znajduje się od wielu wieków wielki zegar, regulujący bieg życia mieszkańców Płocka. Już w r. 1492 znajdował się on pod opieką jednego z Mansjonarzy (nazywali się tak kapłani, których obowiązkiem było codziennie śpiewać w katedrze officium do N. Panny), dyrektora zegaru, czyli horologisty, który pobierał zapłatę 8 kóp groszy od księcia Janusza II-go władcy i rządcy Płocka.
Pod zegarem, na występie, otoczonym kratą, podczas odpustu w dzień św. Zygmunta grywała dawniej kapela, a liczne tłumy zgromadzone na ulicy, słuchały z zachwytem muzyki. Z wieży tej rozbrzmiewał uroczysty i piękny głos dawnego dzwonu, zwanego Zygmuntem. Od wieków po zachodzie słońca 9 pojedynczych z minutowemi przerwami uderzeń dzwonu, wzywało wiernych do modlitwy za poległych pod Warszawą.
W maju 1918 roku ukochanego przez mieszkańców Płocka „Zygmunta” wraz z pięcioma innemi dzwonami zabrali Niemcy na ulanie armat (Dużo wtedy Niemcy nazabierali dzwonów w całej Polsce). Całe miasto ze łzami w oczach słuchało jęków rozbijanego i piłowanego dzwonu, który już na zawsze miał opuścić swoje ukochane miasto, a co gorsze, został zniszczony brudnemi rękami Niemców. Nigdy już jego drogi i ukochany głos nie wezwie mieszkańców miasta do modlitwy.
Wewnątrz wieży w piwnicy, obecnie prawie zasypanej można dostrzec ślady drzwi prowadzących do podziemia, a może nawet do krytego przejścia pod Wisłą, o którym ludność miejscowa opowiada, jakoby istniało napewno.
Szczegółowo będzie pisane o Płocku i jego zabytkach w jednym z następnych numerów „Młodego Polaka“.

¹) Klisza ze zbiorów prof. Zubrzyckiego.

KOMENTARZ PO TRANSKRYPCJI

Kilka słów od autora Kroniki Czasu. Tekst przypomina, jak wielką rolę w życiu dawnych miast odgrywały dźwięki zegarów i dzwonów katedralnych. Brutalny epizod z 1918 roku uświadamia nam, jak bezpowrotne straty w kulturze niesie ze sobą każda wojna. Warto docenić kunszt dawnych autorskich relacji, które łaczyły fakty historyczne z żywą legendą i emocjami.

METRYKA ŹRÓDŁA

• Tytuł artykułu: Nasze ryciny / Dzwonnica, niegdyś wieża zamkowa przy katedrze w Płocku
• Czasopismo: Młody Polak. Ilustrowany dwutygodnik dla młodzieży polskiej
• Rok: 1926
• Numer: 14
• Miejsce wydania: Katowice
• Data publikacji: 1926 r.
• Autor: Redakcja / Marian Kantor-Mirski (współtwórca pisma)
• Ilustracja: Klisza ze zbiorów prof. Zubrzyckiego
• Źródło / zbiory: Biblioteka Śląska, Katowice
• Dostępność cyfrowa: Polona / Śląska Biblioteka Cyfrowa
• Status: Domena Publiczna

INDEKS

Poniższy indeks obejmuje osoby, miejsca, wydarzenia i pojęcia występujące w transkrybowanym tekście. Moje objaśnienia zamieszczone w nawiasie mają mieć wyłącznie charakter pomocniczy i nie ingerować w treść źródła.

Osoby:

• Janusz II (książę czerski i ciechanowski, władca i rządca Płocka w XV w.)
• Święty Zygmunt (patron Płocka i patron dzwonu)
• Prof. Jan Sas-Zubrzycki (komentarz współczesny: wybitny polski architekt i teoretyk architektury, z którego zbiorów pochodzi klisza)

Miejsca:

• Płock (miasto na Mazowszu)
• Katedra w Płocku (bazylika katedralna na Wzgórzu Tumskim)
• Dzwonnica katedralna / Wieża zegarowa / Baszta zamkowa w Płocku
• Warszawa (miejsce bitwy, w intencji poległych pod którą bijano w dzwon)
• Wisła (rzeka, pod którą według podań miało prowadzić podziemne przejście)

Wydarzenia i Pojęcia:

• Najazdy Litwinów (historyczne najazdy na Mazowsze w średniowieczu)
• Odpust św. Zygmunta (lokalne święto kościelne i miejskie)
• Rabunek dzwonów w maju 1918 r. (rekwizycja dzwonów kościelnych przez wojska niemieckie podczas I wojny światowej na cele ludwisarsko-zbrojeniowe)
• Dzwon „Zygmunt” (główny dzwon katedry płockiej zniszczony w 1918 r.)
• Horologista / Dyrektor zegara (funkcja kapłana-mansjonarza opiekującego się zegarem katedralnym)
• Mansjonarze (księża odprawiający officium do Najświętszej Maryi Panny)
• Przejście podziemne pod Wisłą (lokalne podanie i legenda miejska Płocka)