Artykuł „Krzyże Litewskie i Żmójdzkie” Zubrzyckiego z 1926 przypomina o znikających z krajobrazu Podola, Wołynia i Litwy tradycyjnych krzyżach przydrożnych.
CZY WIESZ, ŻE…
… że dawniej we wsiach na czterech stronach widnokręgu stawiało się cztery krzyże z kapliczkami, w których znajdował się Chrystus Płaczący nad ludźmi?
Ilustracja przedstawia drewniany krzyżyk litewski wyposażony w ozdobną, opromieniowaną kapliczkę. Zwieńczenie konstrukcji stanowi mały, dodatkowy krzyżyk umieszczony na samej górze. Pod rysunkiem zaznaczono, że krzyże pochodzące ze Żmudzi bywały jeszcze bogatsze w zdobienia.
CO ZNAJDZIEMY W TYM ŹRÓDLE?
- O dawnych przydrożnych krzyżach i kapliczkach rozsianych po Podolu, Wołyniu, Litwie i Żmudzi.
- Jak przodkowie czerpali cierpliwość i siłę do pracy z widoku przydrożnych Bożomąk.
- O głębokim symbolizmie chrześcijańskim i refleksyjnym wymiarze dawnej polskiej pobożności.
- O niepokoju autora związanym ze znikaniem tych historycznych pamiątek z krajobrazu.
HISTORIA ŹRÓDŁA
Tekst dr. J. S. Zubrzyckiego jest poetycką i pełną nostalgii refleksją nad odchodzącym w przeszłość krajobrazem dawnej Rzeczypospolitej. Autor wiąże przydrożne krzyże z duchową kondycją narodu, ukazując je jako „mądrą książkę” uczącą pokory i wytrwałości. Publikacja powstała w dwudziestoleciu międzywojennym jako wyraz troski o zanik tradycji oraz zacieranie się lokalnej tożsamości.
DLACZEGO WARTO PRZECZYTAĆ TEN TEKST?”
Tekst ten stanowi niezwykłe świadectwo tego, jak w dwudziestoleciu międzywojennym postrzegano sztukę ludową i sztukę sakralną Kresów. Autor nie ogranicza się do opisu architektury sakralnej, lecz traktuje drewniane krzyże jako żywy element tożsamości narodowej i duchowej. Czytelnik odnajdzie tu głęboki ładunek emocjonalny oraz poetycki język, który współcześnie rzadko pojawia się w prasie naukowej czy dydaktycznej.
TRANSKRYPCJA
Poniżej zamieszczam pełną transkrypcję odnalezionego tekstu opublikowanego w 1926 roku. Zachowuję oryginalną pisownię, interpunkcję, charakterystyczne formy językowe oraz sposób zapisu właściwy dla epoki. Nie poprawiam dawnego języka na współczesny, ponieważ właśnie jego brzmienie jest częścią historycznej wartości tego materiału. Dzięki temu czytelnik może zetknąć się ze źródłem możliwie blisko jego pierwotnej postaci.
Dr. J. S. ZUBRZYCKI
Prof. Politechn. we Lwowie.KRZYŻE LITEWSKIE i ŻMÓJDZKIE.
W Kordjanie powiedział Grzegorz stary, że „smutek niby książka mądra w sercu żyje”. Naród polski, ten dawny, cały był smutny i dlatego miał książkę mądrą w sercu przez życie całe, od dzieciństwa do śmierci. Wzorem dla niego był Zbawiciel, smętny aż do łez i ten Mędrzec nad mędrcami w zadumie „Bolejący” nad światem. Nie było wioski naszéj, najmniejszéj, aby po cztérech stronach na widnokręgu jéj nie stały tam cztéry krzyże z kapliczkami, a w nich Chrystus Płaczący nad ludźmi.
Całe Podole, Wołyń, Litwa i Żmójdź zasiane były niegdyś krzyżami bogato wyrzeźbianymi i zdobnie wycinanymi. A najpiękniejsze i najstrojniejsze to krzyże litewskie i żmójdzkie. Dobrze to było, gdy ojcowie nasi i przedojcowie ciągle spoglądali na te Bożomęki, co krok przy drodze życia stojące, bo człowiek uczył się cierpieć i umiał cierpieć, dla drugich szczególnie i dla Ojczyzny przedewszystkiem. Wlewając ten smutek serca w obrazy krzyży i kapliczek, gęsto rozsianych po drogach naszych i polach tęsknych, przodkowie nasi krzepili się wśród pracy i wzmacniali się mądrą księgą, pełną bólu a mistrzowską. Dziś… już znikają w Polsce z widowni owe świadki długich pokoleń, sercem żyjących. Źle też bardzo, gdy brakuje nam już znaków, przed którymi moglibyśmy złożyć płacze nasze i bóle śmiertelne na widok tego, co Polska nieszczęśliwa przechodzi i przeżywa. Czyż nie łkać nam w jękach przeboleśnych, że gdy Polska Kochana nieśmiertelność swoją zaznaczała przed światem walecznością i sławnością, dziś mając wszystko drogą Cudów, upadać musi i ginąć dlatego, że istotnie jest zwyciężoną niczem! Czyż to nie srom i nie hańba dla nas Polaków, że gdy nie mogły nas pokonać ani piekielne narzędzia tępienia, ani gwałty o pomstę do Nieba wołające, to dziś patrzeć musimy, z uczuciem upokorzenia najbardziej nas pochylającego, że nicość nas pokonuje i zapadamy w stan pół-śmierci, już nie upadku!…
Znać dobrze czém się objawia brak krzyżów i kapliczek, na które oczy nasze dawniéj wiecznie patrzały. Nie mamy już dla nauki wśród wychowania téj książki mądrej, co za pośrednictwem smutku umiała przygotować serca do życia prawdziwie ludzkiego. Krzyże litewskie a żmójdzkie objawiały obfitość uczucia gorącego, które pragnęło około Bożomęki wysilić się mnogością przystroju, ponieważ miłość pełna zapału sercem tu żyła i zcierpieniem Boga łączyła cierpienia swoje. Dziś w Polsce na miejsce miłości pleni się zawiść i nienawiść, aby zmrozić wszystko coby kwitnąć powinno, aby lodem zmartwienia duchowego śmierć i zniszczenie znaczyć.
Będziemy więc „zwyciężeni niczem!!!”
KOMENTARZ PO TRANSKRYPCJI
Kilka słów od autora Kroniki Czasu. Tekst dr. J. S. Zubrzyckiego stanowi przejmujące połączenie opisu kultury ludowej z krytyczną refleksją społeczną. Ukazuje on, jak dawny krajobraz kulturowy Kresów wpływał na mentalność oraz wrażliwość pokoleń. Przydrożne krzyże jawią się tu nie tylko jako zabytki, lecz przede wszystkim jako duchowe spoiwo wspólnoty.
METRYKA ŹRÓDŁA
- Tytuł artykułu: Krzyże Litewskie i Żmójdzkie
- Czasopismo: Młody Polak. Ilustrowany dwutygodnik dla młodzieży polskiej
- Rok: 1926
- Numer: Nr 11
- Miejsce wydania: Katowice
- Data publikacji: 1926 r.
- Autor: Dr. J. S. Zubrzycki (Prof. Politechniki we Lwowie)
- Ilustracja: Rysunek autorski / archiwum czasopisma (opis: „Krzyżyk litewski z kapliczką opromieniowaną. Góra krzyżyk mały. Krzyże Żmójdzkie jeszcze bogatsze”)
- Źródło / zbiory: Biblioteka Śląska w Katowicach
- Dostępność cyfrowa: Śląska Biblioteka Cyfrowa / Polona
- Status: Domena Publiczna
INDEKS
Poniższy indeks obejmuje osoby, miejsca, wydarzenia i pojęcia występujące w transkrybowanym tekście. Moje objaśnienia zamieszczone w nawiasie mają mieć wyłącznie charakter pomocniczy i nie ingerować w treść źródła.
Osoby:
- Grzegorz stary – postać literacka przywołana w tekście w kontekście cytatu z Kordiana Juliusza Słowackiego [komentarz współczesny].
- Zbawiciel / Chrystus Płaczący – postać Jezusa Chrystusa, przedstawiana w sztuce ludowej w formie figur i przedstawień pasyjnych.
- Zubrzycki J. S., dr prof. – autor artykułu, profesor Politechniki we Lwowie [komentarz współczesny].
Miejsca:
- Litwa – kraina historyczna wymieniona w kontekście występowania ozdobnych krzyży drewnianych.
- Podole – region historyczno-geograficzny, na którym powszechnie stawiano przydrożne krzyże i kapliczki.
- Polska – Ojczyzna autorów i przodków, przestrzeń kulturowa i państwowa.
- Wołyń – region wymieniony jako obszar występowania dawnej architektury sakralnej.
- Żmójdź (Żmudź) – region na Litwie, znany z wyjątkowo bogato zdobionych krzyży przydrożnych.
Pojęcia:
- Bożomęka – ludowa nazwa przydrożnego krzyża lub kapliczki z wizerunkiem męki Pańskiej.
- Kordjan (Kordian) – dramat Juliusza Słowackiego cytowany na początku artykułu [komentarz współczesny].
- Krzyże litewskie i żmójdzkie – tradycyjne, bogato rzeźbione i wycinane w drewnie krzyże przydrożne charakterystyczne dla obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego.
