Ratusz w Poznaniu. Nowa Pieśń o ziemi naszej

Tym razem prezentuję wyszukany w dawnej prasie tekst „Nowa Pieśń o ziemi naszej” wzbogacony ilustracją „Ratusz w Poznaniu. Prezentowany utwór autora Romana Zawilińskiego, został opublikowany w dwutygodniku „Młody Polak” z 1926 roku, ukazujący historię i ducha walki mieszkańców Wielkopolski.

CZY WIESZ, ŻE…

… że według wyjaśnień autora w tekście z 1926 roku, Michał Drzymała nie otrzymał od władz pruskich pozwolenia na budowę domu na własnym gruncie, przez co musiał zamieszkać w wozie podobnym do wagonu kolejowego?

CO ZNAJDZIEMY W TYM ŹRÓDLE?

• Poetycki opis wielkopolskich ziem rozciągających się od Wielenia aż po Kruszwicę.
• Informacje o solidarności oraz zgodzie łączącej dwór i wiejską chatę.
• Relację dotyczącą walki z germanizacją i postawy dzieci wrzesińskich.
• Historyczne przypisy objaśniające pojęcia Hakaty, wozu Drzymały oraz szulmajstra.

HISTORIA ŹRÓDŁA

Tekst stanowi patriotyczną refleksję nad hartem ducha mieszkańców Wielkopolski, pokazując ich uporządkowane życie oraz twardą postawę wobec nacisków zaborcy. Narracja prowadzi czytelnika od malowniczego krajobrazu nad Wartą aż po dramatyczne wydarzenia związane z wywłaszczeniami i strajkiem szkolnym. Wiersz ukazuje, jak krzywdy wyrządzone przez Hakatę i szulmajstrów ukształtowały pokolenie obrońców polskości. To poruszające świadectwo budowania tożsamości narodowej w prasie młodzieżowej okresu międzywojennego.

KOMENTARZ DO ŹRÓDŁA

Warto przeczytać ten tekst, ponieważ w niezwykle zwięzłej, poetyckiej formie skupia kluczowe symbole wielkopolskiego oporu anty pruskiego. Opublikowany w 1926 roku utwór przypominał młodemu pokoleniu o cenie, jaką zapłacono za zachowanie mowy i ziemi ojczystej. Znajdziemy tu bezpośrednie odwołania do postaci i instytucji, które na stałe weszły do historii Polski.

TRANSKRYPCJA

Poniżej zamieszczam pełną transkrypcję odnalezionego tekstu opublikowanego w 1926 roku. Zachowuję oryginalną pisownię, interpunkcję, charakterystyczne formy językowe oraz sposób zapisu właściwy dla epoki. Nie poprawiam dawnego języka na współczesny, ponieważ właśnie jego brzmienie jest częścią historycznej wartości tego materiału. Dzięki temu czytelnik może zetknąć się ze źródłem możliwie blisko jego pierwotnej postaci.

NOWA PIEŚŃ O ZIEMI NASZEJ.

Tam za biegiem cichej Warty
Wjedziesz rychło w kraj otwarty,
Do Piastowskiej tej dzielnicy,
Od Wielenia do Kruszwicy.
Tu kraj cały jest ogrodem,
Tak starannie uprawiony,
I co wierzchem, to i spodem:
Wyrównany, odwodniony.
Nie zobaczysz miedzy w polu,
Pełne łany bez kąkolu.
Nieurodzaj czy uroda
Ścisła chaty z dworem zgoda;
Nie zapomną i o grodzie,
I tak wszystko żyje w zgodzie,
A w tem siła niepożyta,
Kiedy pan o chłopa pyta,
Chłop o pana, i są radzi,
Że do celu Bóg prowadzi.
W ciężkiej walce o tę ziemię,
W trosce daną do spuścizny,
Wielkopolskie wzrosło plemię
Pełne hartu, bez słabizny…
Marne były wsze Hakaty,¹)
Wywłaszczenia nowszej daty;
A jak naród wytrzymały,
Jest dowodem — wóz Drzymały!²)
Gdy szulmajster³) w pruskiej szkole
Dzieci polskie wziął w niewolę,
I w służalczym swoim duchu,
Wrzesińskiemu kazał dziecku
Pacierz mówić po niemiecku —
Nie uzyskał już posłuchu…
Kijem chcąc osiągnąć cele,
Wychował nam z nich — mściciele!
Roman Zawiliński.

¹) Hakata — Stowarzyszenie, powstałe w celu wykupu ziemi z rąk polskich, wyrzucania Polaków z księstwa Poznańskiego — wogóle polskożerstwo.
²) Drzymale nie pozwolili Prusacy zbudować domu na własnym gruncie, to mieszkał we wozie podobnym do wagonu kolejowego.
³) Nauczyciel.

KOMENTARZ PO TRANSKRYPCJI

Kilka słów od autora Kroniki Czasu. Prezentowany wiersz w dosadny sposób podsumowuje zmagania Wielkopolan z niemiecką opresją kulturową i gospodarczą. Ukazuje nie tylko piękno dobrze zagospodarowanej ziemi, ale i ducha solidarności oraz nieustępliwości. Pamięć o dzieciach z Wrześni i wozie Drzymały pozostaje do dziś fundamentem naszej historycznej wrażliwości.

METRYKA ŹRÓDŁA

• Tytuł artykułu: Nowa Pieśń o ziemi naszej
• Czasopismo: Młody Polak. Ilustrowany dwutygodnik dla młodzieży polskiej
• Rok: 1926
• Numer: 10
• Miejsce wydania: Katowice
• Data publikacji: 1926 r.
• Autor: Roman Zawiliński
• Ilustracja: Ratusz w Poznaniu (Ze zbiorów Prof. Zubrzyckiego)
• Źródło / zbiory: Biblioteka Śląska, Katowice
• Dostępność cyfrowa: Śląska Biblioteka Cyfrowa / Polona.pl
• Status: Domena Publiczna

INDEKS

Poniższy indeks obejmuje osoby, miejsca, wydarzenia i pojęcia występujące w transkrybowanym tekście. Moje objaśnienia zamieszczone w nawiasie mają mieć wyłącznie charakter pomocniczy i nie ingerować w treść źródła.

• Drzymała [Michał Drzymała] – postać będąca dowodem wytrwałości narodu, usiłująca mieszkać na własnym gruncie we wozie podobnym do wagonu kolejowego po zakazie budowy domu przez Prusaków.
• Hakata – stowarzyszenie powstałe w celu wykupu ziemi z rąk polskich i usuwania Polaków z Księstwa Poznańskiego, utożsamiane z pojęciem polakożerstw.
• Kruszwica – miejscowość wyznaczająca jedną z granic opisywanej dzielnicy piastowskiej.
• Księstwo Poznańskie [Prowincja Poznańska] – obszar objęty działaniami wywłaszczeniowymi oraz aktywnością Hakaty.
• Poznań [gród / Ratusz w Poznaniu] – wspomniany w tekście jako ogród/gród, zaprezentowany na ilustracji Ratusza.
• Pruska szkoła – miejsce przymusowej germanizacji, w którym uczono polskie dzieci.
• Szulmajster – niemiecki nauczyciel w pruskiej szkole, egzekwujący przemocą nauczanie w języku niemieckim.
• Warta – rzeka, nad której biegiem rozciąga się opisywana ziemia.
• Wieleń – miejscowość wyznaczająca granicę obszaru opisanego w poezji.
• Wielkopolskie plemię – mieszkańcy regionu odznaczający się hartem ducha i brakiem słabizny w walce o ziemię.
• Września [dziecko wrzesińskie] – odniesienie do oporu dzieci sprzeciwiających się mówieniu pacierza po niemiecku.
• Zawiliński Roman – autor poetyckiego tekstu „Nowa Pieśń o ziemi naszej”.
• Zubrzycki prof. [Jan Sas-Zubrzycki] – właściciel zbiorów, z których pochodzi ilustracja Ratusza (komentarz współczesny: historyk architektury i profesor).