Niniejszym prezentuję artykuł „Komunikacye, przemysł i handel”, który pierwotnie ukazał się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w czerwcu 1860 roku nt. rozwoju Drogi Żelaznej Warszawsko-Wileńskiej.
Tekst ten stanowi niezwykle cenne źródło historyczne, dokumentujące okres intensywnej modernizacji Królestwa Polskiego oraz cywilizacyjnego skoku, jakiego dokonało ówczesne społeczeństwo.
Autor tekstu analizuje wpływ nowo powstających linii kolei żelaznych – w tym szczegółowo opisanej trasy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wileńskiej na rozwój lokalnej infrastruktury drogowej oraz ożywienie gospodarcze kraju. Artykuł rzuca światło na szerokie spektrum ówczesnych przemian od reformy kredytu rolnego i powstania „domów zleceń”, po dynamiczny rozwój przemysłu przetwórczego, reprezentowanego przez nowoczesne młyny parowe i cukrownie.
Poniższa publikacja została opracowana na podstawie materiałów udostępnionych przez Bibliotekę Cyfrową Uniwersytetu Łódzkiego i pochodzi z domeny publicznej.
Artykuł analizuje dynamiczny rozwój infrastruktury komunikacyjnej i instytucji gospodarczych w Królestwie Polskim połowy XIX wieku. Głównym motywem jest teza, że budowa linii kolei żelaznych staje się bezpośrednim bodźcem do powstawania sieci dróg bitych (żwirowych), które łączą lokalne ośrodki z głównymi arteriami. Tekst podkreśla ogromne zaangażowanie obywatelstwa (w tym finansowe i poprzez pracę społeczną – szarwark), które dostrzega w sprawnym transporcie klucz do rozkwitu rolnictwa, przemysłu oraz handlu. Autor wskazuje również na proces profesjonalizacji kredytu roolnego poprzez tworzenie tzw. „domów zleceń”, co w połączeniu z nowymi inwestycjami (np. młynami parowymi) ma zapewnić krajowi pomyślność gospodarczą.
Trasa przebiegu Drogi Żelaznej Warszawsko-Wileńskiej.
Linia ta, wychodząc z warszawskiej Pragi, przecina następujące miejscowości i punkty geograficzne:
- Grunta wsi i miast: Ząbki, Wołomin, Kłębowo, Jasiennica, Tłuszcz, Chrzęsne oraz miasto Jadów.
- Przeprawy wodne: Most na rzece Liwiec pod Łochowem oraz żelazny most na Narwi (na granicy guberni), zaprojektowany przez inżyniera Grilla i wykonany we Francji.
- Dalszy kierunek: Przejście z powiatu stanisławowskiego przez terytoria Wielkiego, Kiełczewa i Prostyni w Siedleckiem.
- Kolejne etapy: Przejście przez Bug pod Małkinią (powiat ostrołęcki), następnie przez miasto Czyżew, Dąbrowę i Gąsówkę w Łomżyńskiém, aż do wejścia w gubernię grodzieńską w pobliżu miasta Suraża.
- Odnogi: Planowane połączenie (odnoga) od granic cesarstwa do Królewca o długości około 120 wiorst.
Pozostałe treści w skrócie.
- Inicjatywy obywatelskie w budowie dróg z ofiar dobrowolnych (np. trasa Sokołów – Węgrów – Kałuszyn)
Rola Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w ułatwianiu kwestii włościańskich i leśnych.
- Dynamiczny rozwój młynów parowych (często łączonych z piekarniami i olejarniami) w miejscowościach takich jak: Zegrzynek, Radom, Lublin, Płock, Piotrków oraz w dobrach Kotowszczyzna i Stasin.
- Powstawanie nowych cukrowni (np. w Czerskiém).
- Wartość pracy komitetów szarwarkowych obliczana na ponad 2,4 miliona złotych polskich rocznie.
W tekście z 1860 roku wspomniano o kluczowych postaciach i firmach odpowiedzialnych za budowę nowoczesnej infrastruktury kolejowej, w tym mostu na Narwi. Poniżej znajdują się notatki biograficzne i historyczne oparte na źródłach z tamtego okresu.
Odpowiadał za projekt techniczny wielkiego mostu żelaznego na Narwi.
Grill zastosował nowoczesne konstrukcje stalowe, które w tamtym czasie zastępowały tradycyjne, mniej trwałe konstrukcje drewniane. Most ten był jednym z najnowocześniejszych obiektów technicznych w ówczesnym Królestwie Polskim.
Jego projekty były realizowane we współpracy z czołowymi europejskimi zakładami metalurgicznymi, co gwarantowało wysoką jakość i precyzję wykonania elementów metalowych.
Firma słynęła z produkcji prefabrykowanych elementów mostów żelaznych, które były transportowane na place budowy w całej Europie.
Zakłady te wyprodukowały żelazne elementy konstrukcyjne mostu na Narwi, zlokalizowanego na granicy guberni grodzieńskiej.
Wykorzystanie zakładów Grossina świadczyło o międzynarodowym charakterze inwestycji kolejowych w Królestwie Polskim oraz dążeniu do sprowadzenia najlepszych dostępnych wówczas technologii inżynieryjnych z Europy Zachodniej.
Obecność tych nazwisk i firm w kronice z 1860 roku podkreśla, że budowa dróg żelaznych była przedsięwzięciem o ogromnej skali, łączącym polską myśl techniczną (inżynier Grill) z zachodnioeuropejskim zapleczem przemysłowym.
Index.
- Aleksota – miejscowość nad Niemnem, siedziba nowego domu zleceń.
- Ciechanowiec – punkt nadgraniczny, cel drogi z Zambrowa.
- Czyżew – miasto i stacja przyszłej kolei żelaznej.
- Domy zleceń rolników – instytucje handlowo-kredytowe (np. w Aleksocie, Kaliszu, Włocławku) mające wspierać rolnictwo i handel.
- Drogi żelazne (koleje) – główne arterie komunikacyjne stymulujące rozwój dróg bitych (m.in. droga warszawsko-wileńska, wileńsko-królewiecka).
- Grill – inżynier, projektant żelaznego mostu na Narwi.
- Grossin Ernest – współwłaściciel francuskich zakładów, w których wykonano most na Narwi.
- Gubernia Augustowska – obszar bogaty w płody leśne i rolne, objęty nowymi projektami handlowymi.
- Hempel – przewodniczący spółki młyna parowego w Lublinie.
- Kisielnicki – właściciel dóbr Stasin, budujący młyn parowy.
- Kowno – miasto handlowe położone naprzeciw Aleksoty.
- Kropiwnicki – dyrektor spółki młyna parowego w Płocku.
- Kwestia włościańska i leśna – kluczowe zagadnienia społeczne i gospodarcze, od których rozwiązania zależy dalszy rozwój przemysłu.
- Lublin – siedziba spółki budującej młyn parowy.
- Łomża – miasto połączone traktem z Zambrowem i Tykocinem.
- Małkinia – punkt przeprawy przez Bug na linii kolei warszawsko-wileńskiej.
- Młyny parowe – dynamicznie rozwijająca się gałąź przemysłu opartego na produktach rolnych, często łączona z piekarniami i olejarniami.
- Narew (rzeka) – miejsce budowy nowoczesnego żelaznego mostu.
- Ostrołęka – miasto, z którego wytyczane są nowe trakty do kolei i granicy.
- Płock – miasto, w którym działa spółka młyna parowego; przykład aktywności tamtejszych rolników.
- Pniower – kupiec budujący młyn parowy pod Piotrkowem.
- Pożyczka ziemiańska – fundusze mające wspomóc obywatelstwo w reformach i zakładaniu instytucji kredytowych.
- Radom – miejsce lokalizacji młyna parowego Pencza.
- Szarwark (komitety szarwarkowe) – praca społeczna (piesza i sprzężajna) oraz fundusze przeznaczone na budowę i utrzymanie dróg bocznych.
- Trakt (droga bita/żwirowa) – budowane przez obywateli połączenia lokalne z głównymi stacjami kolejowymi.
- Warszawa – punkt wyjścia drogi żelaznej, główny ośrodek obrotów tranzytowych.
- Zambrów – węzeł drogowy w powiecie łomżyńskim.
- Zieliński – właściciel dóbr Kotowszczyzna, planujący budowę młyna parowego.
Metryka źródła.
Tytuł artykułu: "Komunikacye, przemysł i handel".
Zbiory: Czasopismo "Tygodnik Ilustrowany", wydawca Gebethner i Wolff; dn. 1.05. (02.06.) 1860, Nr 36; Tom 1; str. 329; język wydania polski.
Zbiory: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Prawa: Domena publiczna (Public domain).
