Kolej Warszawsko-Wiedeńska. Reportaż z czasów, gdy para zmieniała świat

Szanowny Czytelniku, zapraszam do wspólnej lektury jednego z najważniejszych świadectw polskiego postępu technicznego. Naszą podróż w czasie opieramy na artykule zatytułowanym „Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska”, który ukazał się na łamach Tygodnika Ilustrowanego (Nr 14, Tom 1) w grudniu 1859 roku.

Tekst ten, spisany w języku polskim i opublikowany przez słynne wydawnictwo Gebethner i Wolff, stanowi bezcenną pamiątkę z epoki, przechowywaną dziś w zasobach Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego. Jako materiał znajdujący się w domenie publicznej, pozwala nam bez przeszkód zajrzeć w głąb XIX wieku, by zrozumieć, jak rodziła się legenda „Wiedenki”.

„Wiedenka” – Od wizji do rzeczywistości: Zreferowanie artykułu.

Dziś trudno nam wyobrazić sobie świat bez sprawnej komunikacji, ale w 1834 roku, kiedy Henryk Łubieński, wówczas wiceprezes Banku Polskiego, kreślił pierwsze plany drogi szynowej, wielu pukało się w czoło. Choć południowo-zachodnia część kraju drzemała na potężnych pokładach węgla, brak dróg sprawiał, że ten „czarny skarb” był niemal nieznany poza granicami kopalń.

Łubieński nie dawał za wygraną, mimo że światowe autorytety, jak francuski minister Thiers, grzmiały z mównic, iż kolej to jedynie „bawidełko dla wielkich stolic”. W 1836 roku wysłano inżyniera Wysockiego na Zachód, by podpatrzył tamtejsze rozwiązania. Wkrótce do akcji wkroczył przedsiębiorca Piotr Steinkeller, który wraz z Tomaszem hr. Łubieńskim uzyskał królewskie przywileje na budowę linii aż do Niwki.

Początki były skromne – z braku funduszy planowano nawet tzw. kolej amerykańską o konstrukcji drewnianej, obsługiwaną przez konie! Jednak pęd ku nowoczesności w Europie i rozwój kolei w Belgii czy Niemczech wymusiły zmianę planów na rzecz potężnych parowozów i żelaznych szyn.

Choć prywatne towarzystwo upadło w 1842 roku z powodu kryzysu, dzieło uratował rząd pod wodzą księcia Gorczakowa. Pod batutą generała Gerstfelda roboty ruszyły z kopyta: w 1845 roku pociąg uroczyście wjechał do Grodziska, a trzy lata później, w kwietniu 1848 roku, cała linia aż do Granicy stała się faktem, łącząc Warszawę z sercem Europy.

Mimo że początkowo brakowało taboru, a lekkie szyny gięły się pod ciężarem maszyn, kolej odniosła sukces. W 1857 roku stery znów przejęło prywatne towarzystwo, rozbudowując odnogi w stronę Katowic i Bydgoszczy. Najpiękniejszym finałem tej historii jest rok 1854, kiedy to pierwszy transport węgla dotarł drogą żelazną do Warszawy, spełniając tym samym wielkie marzenie Łubieńskiego o upowszechnieniu taniego paliwa w całym kraju.

Lektura artykułu z 1859 roku uświadamia nam, że Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska była czymś więcej niż tylko pasmem szyn i nasypów. Była dowodem na to, że determinacja garstki wizjonerów potrafi przełamać największy sceptycyzm i połączyć peryferyjne kopalnie z wielkim światem. Dziś, gdy mkną Państwo nowoczesnymi składami po tych samych szlakach, warto wspomnieć pionierów, o których tak barwnie pisał „Tygodnik Ilustrowany” u progu nowej ery. Dziękuję za wspólną podróż śladami dawnej prasy!

Transkrypcja tekstu.

W poniższej sekcji znajduje się kompletna treść artykułu przygotowaną na podstawie wiernej transkrypcji oryginału, który ukazał się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1859 roku. Zapis ten w pełni zachowuje dziewiętnastowieczną pisownię, akcentowanie oraz interpunkcję, aby jak najdokładniej oddać autentyczny charakter tego historycznego świadectwa.

Index.

• Akcye (akcje) – papiery wartościowe emitowane na sfinansowanie budowy.
• Anglia – kraj zbadany przez Thiersa pod kątem technologii kolejowej.
• Bank Polski – instytucja finansująca i nadzorująca budowę drogi żelaznej.
• Belgia – kraj przodujący w budowie sieci kolejowej w latach 30. XIX wieku.
• Bydgoszcz – planowana odnoga kolei z Łowicza.
• Częstochowa – etap budowy ukończony w 1847 roku.
• Drezno – początek linii kolejowej do Lipska.
• Gerstfeld (generał-major) – kierował dalszą budową drogi od 1844 roku.
• Gorczakow (książę, generał-adjutant) – prezes komitetu nadzorującego dokończenie budowy kolei przez skarb państwa.
• Granica – punkt końcowy linii z Warszawy, otwarty w 1848 roku.
• Grodzisk – etap linii otwarty w 1845 roku.
• Katowice – cel odnogi kolejowej z Ząbkowic.
• Kolej amerykańska – system drogi szynowej z belek drewnianych obitych płaskimi szynami, pierwotnie planowany dla napędu konnego.
• Kolej krakowsko-górno-szlązka – linia, z którą połączyła się droga warszawsko-wiedeńska w Szczakowie.
• Królestwo Polskie – obszar realizacji inwestycji.
• Lipsk – koniec linii z Drezna.
• Liverpool i Manchester – miasta połączone pierwszą znaczącą koleją w 1830 r..
• Łowicz – miejscowość, do której poprowadzono odnogę ze Skierniewic.
• Łubieński Henryk – pomysłodawca projektu drogi żelaznej (1834 r.), b. vice-prezes Banku Polskiego.
• Łubieński Tomasz (hrabia) – wspólnik Piotra Steinkellera przy wniosku o przywilej budowy.
• Niemcy – kraj intensywnego rozwoju sieci kolejowej w latach 1840–41.
• Niwka – pierwotny punkt docelowy linii z Warszawy.
• Parochody (parowozy) – maszyny parowe do ciągnięcia składów.
• Piotrków – etap linii otwarty w 1846 roku.
• Prowizya (procent) – gwarantowane przez rząd 4% zysku od kapitału.
• Railsy (szyny) – żelazne elementy nawierzchni kolejowej.
• Rogów – etap linii otwarty w 1845 roku.
• Sążnie – jednostka miary użyta przy określaniu promienia łuków kolejowych.
• Skierniewice – etap linii otwarty w 1845 roku.
• Steinkeller Piotr – przedsiębiorca, który uzyskał pierwszy przywilej na budowę drogi żelaznej.
• Szczakowa – miejsce połączenia z koleją krakowsko-górno-szlązką.
• Tabor drogowy – wagony i maszyny niezbędne do obsługi linii.
• Thiers (minister francuzki) – sceptyk kolei, autor stwierdzenia o drogach żelaznych jako „bawidełku”.
• Warszawa – punkt początkowy drogi żelaznej.
• Węgiel kamienny – główny surowiec, którego transport miał być celem budowy kolei.
• Wiorsty – jednostka miary długości linii kolejowej.
• Wysocki S. – naczelny inżynier Banku Polskiego, badał koleje zagraniczne i kierował budową drogi.
• Ząbkowice – punkt węzłowy, z którego poprowadzono odnogę do Katowic.

Metryka źródła:

Tytuł artykułu: "Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska."
Opis ilustracji czarno-białej: Dworzec Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w Warszawie.
Zbiory: Czasopismo "Tygodnik Ilustrowany", wydawca Gebethner i Wolff.
Data wydania: 19 (31.12.) 1859, Nr 14; Tom 1.
Język wydania polski.
Zbiory: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
Prawa: Domena publiczna (Public domain).