Popiersie Mikołaja Kopernika w Rzymie. Dzieło Teodora Rygiera

Wyobraźmy sobie, drogi czytelniku, zakurzone regały Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie pośród tysięcy cyfrowych inkunabułów spoczywa numer 136, tomu VI, warszawskiego „Tygodnika Ilustrowanego”. To właśnie tam, pod datą 3 sierpnia 1878 roku, nakładem oficyny Gebethner i Wolff, ukazał się artykuł redakcyjny zatytułowany: „Popiersie Kopernika, dłuta Teodora Rygiera w Warszawie, w Muzeum Kopernikowem w Rzymie”.

Na pierwszej stronie tego szacownego pisma, będącego dziś częścią domeny publicznej, pyszni się drzeworyt przedstawiający oblicze człowieka, który – jak głosi słynne dwuwiersze – „wstrzymał słońce, wzruszył ziemię”. Spoglądamy na rycinę podpisaną: „Popiersie Mikołaja Kopernika, w Muzeum Kopernikowem w Rzymie. Dzieło Teodora Rygiera”. To nie jest zwykły portret; to kamienna próba uchwycenia prawdy o człowieku, który odmienił architekturę niebios, opublikowana w języku polskim w czasach, gdy Polska na mapach nie istniała, a trwała jedynie w kulturze i takich właśnie artefaktach.

Marmur, gwiazdy i narodowa duma.

Artykuł przenosi nas do pracowni rzeźbiarskiej, gdzie „utalentowany ziomek nasz”, Teodor Rygier, podjął się zadania niemal tytanicznego. Wykuł on w nieskazitelnie białym marmurze kararyjskim kolosalne popiersie astronoma, półtora raza większe od naturalnej postaci. To dzieło nie było jednak owocem czystej fantazji artysty. Rygier, z precyzją godną kartografa nieba, oparł rysy twarzy Kopernika na najstarszych znanych źródłach: XVI-wiecznym portrecie z zegara katedry strasburskiej oraz klasycznych sztychach Reussnera i Falcka.

Mamy tu do czynienia z fascynującą transponacją: oto wizerunek stworzony w Warszawie, odlany w kopii z terakoty na lokalną wystawę, ostatecznie spoczął na wysokim, ciemnym marmurowym piedestale w samym sercu Rzymu. Redakcja „Tygodnika” z dumą odnotowuje, że obok rzeźby stanął wizerunek olejny pędzla Henryka Siemiradzkiego, tworząc w Wiecznym Mieście swoisty bastion polskiej nauki i sztuki. Napis na postumencie, wykuty w łacinie, nie pozostawia wątpliwości co do tożsamości bohatera: Nicolaus Copernicus, Astronomiae Instaurator, Nationis Polonae. To manifestacja obecności narodu, który choć pozbawiony granic, potrafi wystawić swojemu największemu synowi pomnik godny rzymskich cezarów.

Kopernik Mikołaj Popiersie. Tygodnik Ilustrowany 1878 Nr 136. Zbiory Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego. Domena publiczna.

Subskrypcja nieśmiertelności.

Historia ta ma jednak swój prozaiczny, niemal dickensowski rewers, o którym wspomina druga część tekstu. Choć idea Muzeum Kopernikowego w Rzymie była wzniosła, jej fundamenty finansowe okazały się kruche niczym epicykle Ptolemeusza. Redakcja „Tygodnika Ilustrowanego” z pewnym ubolewaniem donosiła, że lista darczyńców – tych, którzy ofiarowali przynajmniej 100 franków, by ich nazwiska zostały wyryte na bokach podstawy rzeźby – liczyła zaledwie kilkadziesiąt osób.

Autor tekstu kończy apelem, który wybrzmiewa przez wieki: oto za niewielką cenę można było kupić sobie cząstkę nieśmiertelności i zostać „założycielem muzeum” u boku mistrza z Torunia. Dziś, patrząc na ten drzeworyt po blisko stu pięćdziesięciu latach, nie widzimy już brakujących franków, lecz triumf idei. Popiersie Rygiera pozostaje dowodem na to, że nawet w najmroczniejszych czasach naród potrafi odnaleźć swoje odbicie w marmurze i gwiazdach, przypominając światu, że to właśnie „polskie wydało go plemię”.

Pełna treść publikacji.

Index.

• Boissard (Jean-Jacques Boissard) – autor sztychów, na których wzorowano popiersie.
• Falck (Jeremiasz Falck) – autor sztychów, na których wzorowano popiersie.
• Kopernik Mikołaj – „twórca astronomii tegoczesnéj”, mistrz toruński, główny bohater tekstu i rzeźby.
• Reussner (Nikolaus Reusner) – autor sztychów, na których wzorowano popiersie.
• Rygier Teodor – „utalentowany ziomek nasz”, rzeźbiarz, autor kolosalnego popiersia Kopernika.
• Siemiradzki Henryk – malarz, autor wizerunku olejnego odpowiadającego popiersiu.
• Astronomia – dziedzina nauki, której twórcą był Kopernik.
• Drzeworyt – technika graficzna, w której wykonano ilustrację załączoną do tekstu.
• Franki – waluta, w której określono minimalną wysokość daru dla założycieli Muzeum (100 franków).
• Katedra strasburska – miejsce przechowywania XVI-wiecznego portretu olejnego (w zegarze katedry).
• Marmur kararyjski (biały) – materiał, z którego wykonano popiersie.
• Marmur ciemny – materiał, z którego wykonano piedestał rzeźby.
• Muzeum Kopernikowe w Rzymie – instytucja, w której umieszczono popiersie.
• Piedestał – podstawa popiersia o wysokości 1,5 metra i szerokości 60 cm.
• Popiersie – rzeźba przedstawiająca Mikołaja Kopernika, 1,5 raza większa od naturalnej wielkości.
• Portret olejny – jedno ze źródeł ikonograficznych (z XVI stulecia).
• Sztychy – ryciny (Reussnera, Boissarda i Falcka) służące za wzór dla rzeźbiarza.
• Terracotta (terakota) – materiał, z którego wykonano kopię popiersia znajdującą się w Warszawie.
• Wystawa sztuk pięknych – miejsce ekspozycji kopii z terakoty w Warszawie.
• Frauenburg (Frombork) – miejsce śmierci Mikołaja Kopernika.
• Rzym – miasto, w którym znajduje się Muzeum Kopernikowe.
• Strasburg – miasto z katedrą posiadającą zegar z portretem astronoma.
• Thorunia (Toruń) – miejsce urodzenia Mikołaja Kopernika.
• Warszawa – miasto, w którym pracował Teodor Rygier i gdzie wystawiono kopię dzieła.

Metryka źródła.

• Tytuł artykułu: "Popiersie Kopernika, dłuta Teodora Rygiera w Warszawie, w Muzeum Kopernikowem w Rzymie".
• Autor tekstu: redakcja.
• Ilustracja: "Popiersie Mikołaja Kopernika, w Muzeum Kopernikowem w Rzymie. Dzieło Teodora Rygiera".
• Tytuł czasopisma: „Tygodnik Ilustrowany”.
• Wydawca: Gebethner i Wolff.
• Data wydania: 3 sierpnia 1878 r. (Nr 136, tom VI, str. 1-2).
• Język: polski.
• Zbiory: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego.
• Status prawny: Domena publiczna.