Oddawany do rąk czytelników tekst stanowi niezwykle interesujące świadectwo narodzin Filharmonii Warszawskiej, jednej z najważniejszych instytucji muzycznych przełomu XIX i XX wieku. Publikacja ukazuje zarówno kulisy organizacji Towarzystwa „Filharmonia Warszawska”, budowy monumentalnego gmachu przy ulicy Jasnej, jak i ambitne plany artystyczne związane z inauguracją działalności nowej sceny muzycznej stolicy. Artykuł, utrzymany w podniosłym i patriotycznym tonie, odzwierciedla atmosferę entuzjazmu towarzyszącą powstaniu miejsca, które miało stać się symbolem rozwoju kultury muzycznej Warszawy oraz ważnym ośrodkiem życia artystycznego narodu. Uzupełnieniem tekstu są reprodukowane ilustracje przedstawiające gmach Filharmonii, jej pierwszy zarząd oraz kompozytorów i artystów związanych z inauguracyjnymi koncertami instytucji.
Gmach Filharmonii Warszawskiej. Budowniczy Karol Kozłowski (źródło: patrz "Metryka źródła")
Publikacja poświęcona jest powstaniu i inauguracji Filharmonii Warszawskiej — jednej z najważniejszych instytucji muzycznych przełomu XIX i XX wieku w Warszawie. Autor przedstawia przedsięwzięcie nie tylko jako sukces architektoniczny, lecz przede wszystkim jako wydarzenie o wielkim znaczeniu narodowym i kulturalnym. Powstanie własnego gmachu dla muzyki symbolizować miało dojrzewanie życia artystycznego stolicy oraz stworzenie trwałego centrum kultury wysokiej, skupiającego najwybitniejszych muzyków, kompozytorów i melomanów.
Tekst podkreśla, że Warszawa przez długi czas odczuwała brak nowoczesnego ośrodka muzycznego, mimo iż była miastem liczącym około 700 tysięcy mieszkańców. Dopiero inicjatywa prywatna, wsparta hojnością miłośników sztuki, doprowadziła do utworzenia w styczniu 1899 roku Towarzystwa Akcyjnego „Filharmonia Warszawska”. Szczególną rolę odegrał Aleksander Rajchman — redaktor „Echa muzycznego i teatralnego” — który stał się głównym inicjatorem przedsięwzięcia oraz późniejszym dyrektorem zarządzającym instytucji. Towarzystwo otrzymało szerokie kompetencje obejmujące prowadzenie sal koncertowych, organizowanie koncertów, tworzenie orkiestry i bibliotek oraz wspieranie celów publicznych związanych z kulturą muzyczną.
Dużo miejsca poświęcono organizacji pierwszego zarządu Filharmonii. W publikacji zamieszczono zbiorową ilustrację przedstawiającą pierwszy zarząd Filharmonii Warszawskiej od 6 lutego 1900 roku. Wśród sportretowanych znaleźli się m.in. Leopold baron Kronenberg jako prezes zarządu, książę Stefan Lubomirski jako wiceprezes, Emil Młynarski jako dyrektor muzyczny, Aleksander Rajchman jako dyrektor zarządzający oraz Karol Kozłowski — budowniczy gmachu. Obok nich pokazano także Ludwika Grossmana, Maurycego hr. Zamoyskiego i Władysława hr. Tyszkiewicza. Ilustracja podkreśla elitarny i społeczny charakter przedsięwzięcia, łączącego przedstawicieli arystokracji, finansów oraz świata sztuki.
Szczególnie istotnym wątkiem artykułu jest budowa nowego gmachu Filharmonii. Autor opisuje energiczne działania zarządu, który niemal równolegle organizował orkiestrę i prowadził prace budowlane. Znaczące wsparcie finansowe zapewnił Leopold Kronenberg, finansując zakup placu pod budowę. Początkowo projekt przygotowała wiedeńska firma architektoniczna Helmer i Fellner, jednak jego ostateczny kształt nadał warszawski architekt Karol Kozłowski.
Opis budynku ma charakter niemal entuzjastyczny. Gmach przedstawiono jako budowlę prawdziwie europejską, monumentalną i reprezentacyjną. Publikacja zawiera fotografię frontu Filharmonii Warszawskiej, ukazującą okazałą fasadę utrzymaną w stylu włoskiego renesansu z elementami francuskimi. Widoczna na ilustracji szeroka loggia od strony ulicy Jasnej, bogate dekoracje architektoniczne oraz monumentalna bryła miały symbolizować rangę nowej instytucji. Autor dokładnie opisuje wnętrza budynku: obszerny westybul, sale koncertowe, foyer, lokale restauracyjne, bibliotekę oraz pomieszczenia dla artystów i zarządu. Główna sala koncertowa mogła pomieścić dwa tysiące słuchaczy, natomiast mniejsza sala przeznaczona była dla muzyki kameralnej.
Dużo uwagi poświęcono również dekoracjom artystycznym gmachu. Fasadę zdobiły rzeźby Romana Lewandowskiego symbolizujące muzykę klasyczną i narodową, a także posągi wielkich kompozytorów — Mozarta, Beethovena, Chopina i Moniuszki — wykonane przez Władysława Mazura. Wnętrza ozdabiały plafony Jana Strzeleckiego i Zdzisława Jasińskiego oraz freski Henryka Siemiradzkiego. Autor wprawdzie zaznacza, że opinie o wartości artystycznej części dekoracji były podzielone, jednak całość uznaje za świadectwo ambicji stworzenia instytucji o europejskim poziomie.
Kolejnym ważnym tematem jest działalność artystyczna Filharmonii. Autor z uznaniem opisuje utworzenie własnej orkiestry liczącej 65 muzyków oraz ambitny program koncertów inauguracyjnych. Planowano jedenaście koncertów z udziałem najwybitniejszych artystów epoki, takich jak Ignacy Jan Paderewski, Stanisław Barcewicz, Bandrowski, Rosenthal czy Auer. Repertuar miał obejmować zarówno dzieła europejskie nieznane wcześniej warszawskiej publiczności, jak i utwory kompozytorów polskich — Żeleńskiego, Noskowskiego, Stojowskiego i Paderewskiego.
Temat polskiej muzyki narodowej został dodatkowo podkreślony przez ostatnią z zamieszczonych ilustracji. Przedstawiono na niej portrety kompozytorów, których utwory miały zabrzmieć podczas pierwszego koncertu Filharmonii Warszawskiej. Obok Ignacego Paderewskiego ukazano Zygmunta Noskowskiego i Zygmunta Stojowskiego. Fotografie eksponują twórców jako reprezentantów nowoczesnej kultury polskiej i symbolicznie zapowiadają artystyczny program nowej instytucji.
Całość publikacji utrzymana jest w tonie uroczystym i patriotycznym. Autor przedstawia powstanie Filharmonii Warszawskiej jako wydarzenie przełomowe dla kultury narodowej — znak cywilizacyjnego rozwoju Warszawy i dowód zdolności społeczeństwa do organizowania wielkich przedsięwzięć artystycznych mimo trudnych realiów politycznych epoki. Filharmonia jawi się w tekście jako miejsce mające służyć nie tylko muzyce, ale również budowaniu wspólnoty narodowej i prestiżu polskiej kultury.
Pierwszy Zarząd Filharmonii Warszawskiej od dnia 6 lutego 1900 r. w składzie: Leopold baron Kronenberg - Prezes Zarządu, Stefan książę Lubomirski - Wiceprezes Zarządu, Emil Młynarski - Dyrektor muzyczny, Aleksander Rajchman - Dyrektor zarządzający, Karol Kozłowski - Budowniczy gmachu, Ludwik Grossman, Maurycy hr. Ordynat Zamojski, Władysław hr. Tyszkiewicz (źródło: patrz "Metryka źródła")
Powstanie Filharmonii Warszawskiej stało się jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach polskiej kultury muzycznej przełomu wieków. Opisana w publikacji inicjatywa ukazuje skalę ambicji artystycznych i społecznych ówczesnej Warszawy, a także zaangażowanie ludzi kultury, finansów i sztuki w budowę nowoczesnej instytucji narodowej. Zarówno sam gmach, jak i działalność koncertowa Filharmonii miały stać się symbolem europejskich aspiracji miasta oraz trwałym świadectwem troski o rozwój polskiej muzyki i życia artystycznego.
Transkrypcja tekstu z zachowaniem oryginalnej ortografii, interpunkcji oraz form gramatycznych.
Warszawa święci piękną uroczystość: wzniesienie muzyce własnego, wspaniałego gmachu. A nietylko gmach przybywa miastu: zamieszka w nim duch, który daje nadzieję, iż nowy gmach będzie prawdziwym ogniskiem życia artystycznego. Świeżo zaangażowana orkiestra, pozyskanie szeregu pierwszorzędnych koncertów, zapowiedziane koncerty popularne, plan wieczorów symfonicznych i muzyki kameralnej — wszystko to zapowiada, że życie muzyczne Warszawy, dotychczas kierowane przez los i przypadek, obecnie będzie skoncentrowane i otrzyma kierunek stały, z góry zakreślony przez prawdziwych znawców i gorących miłośników sztuki…
Brak podobnego ogniska dawał się dotąd miastu o 700.000 mieszkańców dotkliwie uczuwać, jednakowoż dopiero tego roku udało się energiczniej inicjatywie prywatnej, wspartej na hojnej ofiarności miłośników sztuki, brakowi zaradzić. Inicyatywa wyszła od p. Aleksandra Rajchmana, redaktora „Echa muzycznego i teatralnego“, którego usilnym staraniom udało się w styczniu 1899 r. utworzyć towarzystwo akcyjne pod nazwą „Filharmonia Warszawska“. Zakres działania Towarzystwa jest bardzo szeroki, obejmuje więc prowadzenie sali koncertowej, budowę gmachów, utworzenie orkiestry, dawanie koncertów, zakładanie bibliotek etc. Kapitał akcyjny wynosi 500.000 rubli, dywidenda przewidziana w wysokości 5%, reszta ma być przeznaczona na rezerwy i na cele publiczne, jak stypendya, urządzenie bibliotek, koncertów etc. Zarządza Towarzystwem dyrekcya złożona z trzech członków i dwóch zastępców; do pomocy w sprawach artystycznych ma ona radę artystyczną, złożoną z pierwszorzędnych muzyków polskich.
Tyle liter statutu, którą życiem i ruchem wypełnić dopiero ludzie. A dzięki Bogu Warszawie, gdzie chodzi o cele publiczne, szczególnie z sztuką popularną związane, na ludziach nie zbywa! Więc już w lutym 1899 r. rozpoczęły działalność posiedzenia akcynaryuszów, które w skład pierwszego zarządu powołały ks. Stefana Lubomirskiego, bar. Leopolda Kronenberga, ordynata hr. Zamojskiego, Wł. hr. Tyszkiewicza i Ludwika Grossmana. Dyrektorem Towarzystwa obrano Aleks. Rajchmana, artystycznym znanego muzyka, kapelmistrza opery, Emila Młynarskiego.
Zarząd nie próżnował… Energicznie zabrał się przedewszystkiem do sprawy budowy gmachu, a równocześnie do zorganizowania własnej orkiestry. Prace niezmiernie ułatwił bar. Kronenberg, wyłożywszy na zakupno placu pod budowę kapitał 170.000 rubli; przeszkody główne zostały usunięte. Do opracowania planów powołał zarząd nasamprzód znaną firmę wiedeńską Helmer i Fellner, plany ich zostały jednak użytkowane tylko jako podkład, samodzielnie rozwinięty i wykonany przez budowniczego Karola Kozłowskiego.
I gmach stanął. Ze zdjęć zamieszczonych w naszym numerze przekonają się czytelnicy, że zakrojony na miarę prawdziwie europejską jest istotnie wspaniałym. Zajmując przestrzeń 7.000 łokci, całkowicie zabudowaną, zawiera: piwnice obszerne i widny westybul z wieszadłami na 2.000 osób, sześć sklepów i dwie wódki: płytkie, kawiarnie i restauracye z oddzielnym wchodem od ulicy, lokal dla Towarzystwa śpiewackiego „Lutnia“, oraz ubikacye na biblioteki, skład instrumentów, pokoje dla zarządu, artystów etc. Sal koncertowych jest kilka: główna na pierwszem piętrze obejmuje miejsc 2.000, mała na muzykę kameralną i popisy specyalne — miejsc 500. Gmach cały zbudowany jest w stylu włoskiego renesansu z przymieszką francuskiego i ma trzy fronty, bogato, może aż bogato ze względu na czystość spokój linii, dekorowane. Główny front od ul. Jasnej uderza przepiękną loggią, której ryzality boczne zakończone są monumentalnemi figurami, symbolizującemi muzykę klasyczną i muzykę swojską dłuta Romana Lewandowskiego; pod niemi stoją na rozkwitłych posągi mistrzów tonów: Mozarta, Beethovena, Chopina i Moniuszki dłuta Władysł. Mazura.
W ogóle w ozdoby artystyczne gmach został wyposażony obficie, jakkolwiek co do wartości ich zdania są podzielone. Plafon sali głównej malowany przez Jana Strzeleckiego przedstawia na trzech płoch rozkołysany dzwon Apollina z grupą słuchaczy i widzów — Muzy pląsające; pomysł nieco wymuszony a i wykonanie nieścisłe; plafon foyer zawiera obrazy Zdzisława Jasińskiego, symbolizujące muzykę ludową i apoteozy sztuki. Ozdobił ściany freskami także Henryk Siemiradzki.
Najwięcej jednak artyzmu należy się spodziewać po zarządzie nowej instytucyi i siłach i planach artystycznych, powołanych przezeń do działalności. Zasługą już jest wniesienie Muzeom gmachu własnego, usługa — zorganizowanie własnej orkiestry, złożonej z 65 osób bez koncertmistrza i dyrektora, obsadę swej równej orkiestrze filharmonii berlińskiej. Plan działalności zarządu dotąd zakreślony, przedstawia się wprost imponująco; zawiera szereg koncertów inauguracyjnych z współudziałem Paderewskiego (5. listopada), St. Barcewicza, Bandrowskiego (8. listopada), Rosenthala i Auera (22. listopada) w ogóle 11 koncertów przy współudziale pierwszorzędnych sił muzykalno-wokalnych z prezentacyą Warszawie arcydzieł muzyki europejskiej dotąd jej nieznanych. Żeleński i Noskowski, Paderewski i Stojowski, jako kompozytorzy swojscy, ci i Młynarski, jako dyrygenci — pierwszorzędni wirtuozi obcy i swojscy, wspaniałe, świeżo zorganizowane chóry oraz orkiestra własna, jako wykonawcy — ruch to artystyczny, który przypomina najpierwsze ogniska sztuki światowej.
Winszujemy tedy Warszawie tego postępu niezwykłego i życzymy, by wyszedł na chwałę i pożytek całego narodu.
Kompozytorzy polscy, których utwory składają się na pierwszy koncert w Filharmonii Warszawskiej" w składzie: Żeleński, Ignacy Paderewski (Specjalne zdjęcie dla "Ilustracyi Polskiej" w Wiedniu w pracowni Jana Szczepanika. Fot. J. Mien), Zygmunt Stojowski (Fot. J. Mien), Zygmunt Noskowski (Fot. J. Mien) (źródło: patrz "Metryka źródła")
Index.
- akcjonariusze — osoby uczestniczące w organizacji i finansowaniu Towarzystwa.
- Aleksander Rajchman — inicjator powstania Towarzystwa „Filharmonia Warszawska”, redaktor „Echa muzycznego i teatralnego”; wybrany dyrektorem Towarzystwa i członkiem pierwszego zarządu.
- Apollo — motyw plafonu sali głównej; przedstawiony z grupą słuchaczy i widzów.
- Auer — wymieniony w planie koncertów inauguracyjnych (22 listopada).
- Bandrowski — współuczestnik koncertu inauguracyjnego 8 listopada.
- Barcewicz — wymieniony obok Paderewskiego i Bandrowskiego.
- Berlin — miasto przywołane w porównaniu poziomu orkiestry Filharmonii Warszawskiej do filharmonii berlińskiej.
- biblioteki — jedna z planowanych funkcji działalności Towarzystwa.
- Ludwig van Beethoven — jego posąg ustawiono na froncie gmachu Filharmonii.
- Fryderyk Chopin — wymieniony wśród mistrzów tonów, których posągi zdobiły fasadę gmachu.
- dywidenda 5% — przewidziany zysk dla akcjonariuszy Towarzystwa.
- Echo muzyczne i teatralne — czasopismo redagowane przez Aleksandra Rajchmana.
- Ferdinand Fellner — współautor pierwotnych planów gmachu Filharmonii.
- Filharmonia Warszawska — nowo utworzona instytucja muzyczna posiadająca własny gmach, orkiestrę i program koncertowy.
- foyer — przestrzeń reprezentacyjna ozdobiona plafonami i malowidłami.
- freski — dekoracje ścienne wykonane przez Henryka Siemiradzkiego.
- Gmach Filharmonii Warszawskiej — nowo wybudowana siedziba Filharmonii, opisana szczegółowo pod względem architektonicznym i funkcjonalnym.
- Ludwik Grossman — członek pierwszego zarządu Towarzystwa.
- Hermann Helmer — współautor pierwotnych planów gmachu Filharmonii.
- Jan Strzelecki — autor plafonu sali głównej Filharmonii.
- Zdzisław Jasiński — autor plafonu foyer symbolizującego muzykę ludową i apoteozę sztuki.
- koncerty inauguracyjne — cykl 11 koncertów z udziałem wybitnych artystów polskich i zagranicznych.
- koncerty popularne — planowane wydarzenia muzyczne mające popularyzować muzykę.
- koncerty symfoniczne — podstawowy rodzaj działalności artystycznej Filharmonii.
- Karol Kozłowski — budowniczy gmachu Filharmonii Warszawskiej; rozwinął i wykonał projekt budynku.
- Leopold Kronenberg — współtwórca Filharmonii, finansował zakup placu pod budowę; prezes pierwszego zarządu.
- Roman Lewandowski — autor figur symbolizujących muzykę klasyczną i swojską na froncie gmachu.
- Stefan Lubomirski — członek pierwszego zarządu Filharmonii, wiceprezes zarządu.
- Lutnia — organizacja posiadająca lokal w gmachu Filharmonii.
- loggia — reprezentacyjny element fasady od ul. Jasnej.
- Władysław Mazur — autor posągów mistrzów tonów na fasadzie.
- Emil Młynarski — dyrektor muzyczny Filharmonii Warszawskiej, organizator orkiestry.
- Stanisław Moniuszko — jego posąg ustawiono obok Mozarta, Beethovena i Chopina.
- Wolfgang Amadeus Mozart — jego posąg ustawiono na froncie Filharmonii.
- Muzy — postacie przedstawione na plafonie sali głównej.
- muzyka kameralna — jeden z filarów repertuaru Filharmonii.
- mistrzowie tonów — określenie wielkich kompozytorów przedstawionych w formie posągów.
- Zygmunt Noskowski — wymieniony jako twórca muzyki prezentowanej podczas inauguracyjnych koncertów.
- orkiestra własna — zespół muzyczny Filharmonii liczący 65 muzyków.
- Ignacy Jan Paderewski — uczestnik koncertu inauguracyjnego 5 listopada; jego utwory znalazły się w repertuarze.
- plafon — dekoracyjne malowidło sufitowe autorstwa Jana Strzeleckiego i Zdzisława Jasińskiego.
- Polska — kontekst narodowy działalności Filharmonii oraz twórczości kompozytorów polskich.
- Rosenthal — wymieniony w planie koncertów inauguracyjnych.
- sala koncertowa — główna przestrzeń działalności Filharmonii; główna sala mieściła 2000 osób.
- Henryk Siemiradzki — autor fresków zdobiących wnętrza gmachu.
- stypendya — cele publiczne finansowane z dochodów Towarzystwa.
- Zygmunt Stojowski — kompozytor, którego utwory przewidziano na pierwszy koncert.
- styl włoskiego renesansu — dominujący styl architektoniczny gmachu.
- Towarzystwo „Filharmonia Warszawska” — organizacja odpowiedzialna za budowę i działalność Filharmonii.
- Władysław Tyszkiewicz — członek pierwszego zarządu Towarzystwa.
- ulica Jasna — lokalizacja głównego frontu gmachu Filharmonii.
- Warszawa — główne miejsce wydarzeń; miasto, w którym powstała Filharmonia Warszawska.
- wieczory symfoniczne — planowany cykl koncertów symfonicznych.
- Wiedeń — miejsce działalności firmy architektonicznej Helmer i Fellner; wspomniane także przy fotografii Paderewskiego.
- Maurycy Zamoyski — członek pierwszego zarządu Towarzystwa.
- Władysław Żeleński — wymieniony jako kompozytor reprezentowany podczas koncertów inauguracyjnych.
Metryka źródła.
- Tytuł publikacji: "Filharmonia Warszawska" (redakcja, str. 157-159 i 161).
- Tytuły ilustracji: "Gmach Filharmonii Warszawskiej. Budowniczy Karol Kozłowski (str. 157), Pierwszy Zarząd Filharmonii Warszawskiej od dnia 6 lutego 1900 r. w składzie: Leopold baron Kronenberg - Prezes Zarządu, Stefan książę Lubomirski - Wiceprezes Zarządu, Emil Młynarski - Dyrektor muzyczny, Aleksander Rajchman - Dyrektor zarządzający, Karol Kozłowski - Budowniczy gmachu, Ludwik Grossman, Maurycy hr. Ordynat Zamojski, Władysław hr. Tyszkiewicz (str. 159) oraz "Kompozytorzy polscy, których utwory składają się na pierwszy koncert w Filharmonii Warszawskiej" w składzie: Żeleński, Ignacy Paderewski (Specjalne zdjęcie dla "Ilustracyi Polskiej" w Wiedniu w pracowni Jana Szczepanika. Fot. J. Mien), Zygmunt Stojowski (Fot. J. Mien), Zygmunt Noskowski (Fot. J. Mien) (str. 161).
- Tytuł ujednolicony: "Ilustracya Polska".
- Adres wydawniczy: Kraków i Lwów, Ludwik Szczepański (1872-1954).
- Nakład: "Ilustracya Polska" (1901-1904).
- Data powstania dokumentu: 1901.
- Język: polski.
- Prawa do utworu: Domena Publiczna. Wolno zwielokrotniać, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać utwór, nawet w celach komercyjnych, bez konieczności pytania o zgodę. Wykorzystując utwór należy pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych Twórcy.
- Źródło: Biblioteka Narodowa.
- Dostęp w wersji elektronicznej: Polona.pl.
- Obiekt zdigitalizowany w ramach projektu: Patrimonium.
Uwaga dla czytającego.
Prezentowana publikacja została wzbogacona o archiwalne ilustracje z oryginalnego wydania, które poddano starannej koloryzacji. Zabieg ten ma na celu przybliżenie współczesnemu czytelnikowi realiów epoki przy jednoczesnym zachowaniu autentyczności przekazu.
