Śladami husarskiej chwały na łamach warszawskiego pisma wydawanego przez Józefa Ungera „Tygodnika Ilustrowanego” z 1860 roku ukazał się fascynujący materiał poświęcony pamiątkom po wielkim królu. Publikacja ta przenosi nas w czasy wiedeńskiej wiktorii i triumfów Jana III Sobieskiego. Dziś, dzięki cyfrowym zbiorom bibliotecznym dostępnym na platformie Polona, możemy na nowo odkrywać te historyczne skarby. Zapraszam zatem w tę sentymentalną podróż po śladach dawnej świetności naszej Rzeczypospolitej.
Czy wiesz, że zbroja łuskowa przypisywana królowi Janowi III Sobieskiemu posiadała na każdej pojedynczej łusce wyryty złotem krzyż, mający chronić monarchę przed wrogimi pociskami?
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jak wyglądała i gdzie obecnie przechowuje się zbroja łuskowa przypisywana królowi Janowi III Sobieskiemu.
- Dlaczego na każdej łusce pancerza wyryto krzyż mający chronić monarchę przed bisurmańskimi pociskami.
- Jakie losy i dyplomatyczne niesnaski towarzyszyły relacjom króla z elektorem saskim po szczęśliwie zakończonej odsieči wiedeńskiej.
Na łamach czasopisma z 1860 roku zaprezentowano wyjątkową zbroję łuskową, która wedle podania miała towarzyszyć królowi Janowi III podczas triumfalnej odsieczy Wiedniowi. Ten unikalny pancerz wykuto ze stalowych, polerowanych łusek zamocowanych na elastycznej łosiowej skórze i ozdobionych złoconym brązem oraz amarantowym aksamitem. Niezwykłym i pobożnym szczegółem konstrukcyjnym było umieszczenie na każdej łusce krzyża złotem nabijanego, aby chronił piersi monarchy przed wrogimi pociskami. Obok opisu zbroi autorzy przywołali prywatną korespondencję Sobieskiego do Marysieńki, w której król z goryczą wspominał o skąpym i prędko powracającym do kraju elektorze saskim. Drugim cennym obiektem omówionym w tekście oraz uwiecznionym na rycinie jest bogato zdobiona chorągiew turecka, zdobyta w pamiętnym pogromie wiedeńskim 1683 roku. Sztandar ten, sprowadzony później do Rzymu, wyróżniał się mizerną robotą ze złota, srebra oraz zielonymi i czerwonymi obszyciami. Całość rozważań dopełniają precyzyjne ryciny wykonane podług rysunku A. Lessera oraz historycznego dzieła „Janina” Jakuba Rubinkowskiego. Niniejszy opis stanowi wierną, w całości zachowaną transkrypcję oryginalnego tekstu źródłowego z 1860 roku.
Oto dokładna transkrypcja oryginalnego tekstu z 1860 roku, z zachowaniem oryginalnej pisowni, interpunkcji oraz charakterystycznych cech językowych.
ZBROJA JANA III i chorągiew turecka przez króla tego pod Wiedniem zdobyta.
Piérwsza z tych pamiątek przechowuje się dotąd w muzeum historyczném drezdenśkiém. Według podania miał dzielny król nasz zbroję niniejszą nosić podczas odsieczy Wiedniowi danéj, a potém podarować współtowarzyszowi wojennych trudów, Janowi Jerzemu elektorowi saskiemu. Zbroje łuskowe, jak ta którą przed sobą mamy, dopiéro za panowania Jana III weszły u nas w powszechniejsze użycie. Król též na rycinach i medalach najczęściéj w takowéj przedstawianym bywa, z tą jednak różnicą, że naramiennik całkowicie maszkaronem lub lwią głową bywa przykryty. Łuski stalowe polerowane, do łosiowéj skóry przytwierdzone, stanowią giętką, niezbyt ciężką, a silny opór dającą całość. Wszystkie części téj zbroi, jako to: sam szyszzak, nausznice, naszyjnik, pancerz, naramiennik i t. d., oblamowane a raczéj okute są brązem złoconym; z tego także kruszcu jest orzelek na szyszzaku, krzyż na naszyjniku i inne ozdobny. Podbicie z amarantowego aksamitu, cokolwiek po brzegach na zewnątrz wysunięte, nietylko że zbroję czyni wygodną do noszenia, ale się bardzo do ozdobienia całości przyczynia.
Zbroja niniejsza przedstawia jeszcze jeden osobliwy a bardzo charakterystyczny szczegół: niedosyć było obrońcy chrześciaństwa jednego krzyża, jako godla wiary, dla któréj całe swe życie, a nawet czasem interes kraju poświęcał; znajdujemy tu na każdéj łusce krzyż złotem nabijany, aby pociski bisurmańskie, w piersi króla-bobatéra godzące, wszędzie krzyż napotykać musiały. Tak obrońca krzyża pod jego uciekał się opickę i nigdy się na niéj nic zawiódł,—ale zawiódł i bardzo na ludziach.
Po szczęśliwie dokonanéj odsieczy, gdy Jan III, gotował się do dalszéj pogoni Turków, elektor saski zawrócił swe wojska do kraju, „pokazawszy znacznie, (jak pisze Jan III do swojéj Marysieńki) swój dyskurs i resentyment“. „Posłałem mu wczora na pożegnanie, pisze daléj, dwóch koni bogato ubranych, dwie chorągwie tureckie, czteréj więźniów, dwie śliczne farfury i bogatą zasłonę dla żony; generałowi Gulczowi szablę w złoto oprawną, zdobyczną, i temu oficyerowi, który mię od niego żegnać przyjeżdżał, konia dobrego. Z niewymowną to przyjął wdzięcznością, ale jeszcze więksźm podziwieniem, że ich ten upominkuje, którego samego tu upominkować było potrzeba.“
Mogła być i nasza zbroja między temi podarkami, choć król o niéj przepomniał; to pewna wszakże, iż zbroi w których król Jan Wiedeń miał oswobadzać jest trzy, jeśli nie więcéj, po zbiorach, mianowicie: druga w Wiedniu w zbrojowni cesarskiéj, złożona z pancerza złotem nabijanego, z naramiennikami bronzowemi i przyłbicą spiczastą, a trzecia w zbrojowni miejskiéj tamże, bardzo skromna. O wszystkich trzech to samo oprowadzający powiadają. Tymczasem Kochowski pisze, że król miał w tym dniu na sobie kontusz sukienny niebieski, župan biały jedwabny i na dzielnym rumaku płowéj maści jeździł. Poprzedzał króla giermek, puklerz w kształcie herbownéj tarczy (Janiny) noszący, oraz chorąży, który dla oznaki gdzie się król znajdował, przytwierdził był do proporca swego pióro sokole. Królewicz Jakub, nieodstępny ojca w téj potrzebie towarzysz, miał szyszzak na głowie, zbroję na piersiach, szpadę u boku, a pod udem, według dawnego zwyczaju, szablę krótką i szeroką.
Tak więc, lubo nie zaręczamy iż ta właśnie zbroja przez króla pod Wiedniem noszoną była, dajemy tu jéj przerys, aby ile możności szereg pamiątek narodowych uzupełnić; bo niéma wątpliwości że jest zbroją polską z owego czasu, a ozdobność jéj i stosunki przyjazne króla z Janem Jerzym elektorem saskim, czynią to bardzo prawdopodobném, iż niegdyś mogła być własnością Jana III.
Drugi z załączonych tu rysunków przedstawia chorągiew turecką, zdobytą przez Sobieskiego w pogromie wiedeńskim r. 1683, podług dzieła: „Janina, czyli opisanie zwycięzkich tryumfów Jana III na marsowém polu, po przełamaniu ottomańskiéj i tatarskiéj potencyi, przez Jakuba Rubinkowskiego. Lwów, 1757.“
Chorągiew ta, misernéj roboty ze złota i srébra, miała zewnętrzny rąbek zielony, z wysytemi złotem literami; drugi wewnętrzny obrąbek był czerwony, a na nim kwiaty wypukłe ze srébra; środek zaś litosrébrny, ze szczérozłotym napisem. Długość samego proporca wynosiła stóp 12, wysokość, oprócz drzewca, stóp 8. U góry drzewca była gałka miedziana, grubo pozłacana, z dwoma kółkami i sznurami jedwabnemi, dla umocowania chorągwi; jeden z tych sznurów został w bitwie ustrzelony.
Na sztandarze utcane były w języku arabskim następujące napisy, które p przeniesieniu chorągwi do Rzymu. odczytał uczony jakiś w collegium de propaganda fide.
W dziewiętnastym stuleciu publikacja ta rozpalała serca Polaków pod zaborami, przypominając o dawnej potędze militarnej i niezłomnym duchu narodowym. Dla ówczesnego czytelnika każdy taki artykuł stanowił bezcenne okno na dawną chwałę oraz balsam na rany zniewolonej ojczyzny. Współczesnemu odbiorcy teksty te pozwalają dotknąć żywej historii, łącząc materialne ślady przeszłości z literackim kunsztem epoki romantyczności. Dziś z perspektywy cyfrowych archiwów spoglądamy na te relacje z podziwem dla skrupulatności dawnych redaktorów i badaczy przeszłości. Historia zamknięta w starych krojach pismo zyskuje dzięki temu wieczną młodość i trwałość.
Czy wiesz, że w dniu zwycięskiej bitwy pod Wiedniem król Jan III miał na sobie nie tylko zbroję, lecz według relacji kronikarza Wespazjana Kochowskiego nosił także niebieski kontusz sukienny oraz biały jedwabny żupan?
Index.
- Bisurmani – określenie użyte w kontekście wrogich wojsk tureckich, przed których pociskami monarchę chronić miał symbol krzyża na zbroi.
- Chorągiew turecka – zdobyty pod Wiedniem w 1683 roku sztandar bojowy o bogatej strukturze i arabskich napisach, opisany za dziełem „Janina”.
- Collegium de propaganda fide – rzymska instytucja, w której uczony mąż odczytał arabskie napisy widniejące na zdobytej chorągwi.
- Drezdeńskie muzeum historyczne – placówka w Dreźnie, w której w 1860 roku przechowywana była opisywana zbroja łuskowa.
- Gulcz – generał wojsk sojuszniczych, obdarowany przez króla Jana III zdobyczną szablą oprawną w złoto.
- Jan III Sobieski – król Polski, zwycięzca spod Wiednia, którego domniemana zbroja oraz wojenne losy stały się głównym motywem artykułu.
- Jan Jerzy – elektor saski, towarzysz wojennych trudów króla, któremu Sobieski podarował zbroję oraz cenne dumpery pożegnalne.
- Janina – dzieło autorstwa Jakuba Rubinkowskiego z 1757 roku pt. „Janina, czyli opisanie zwycięzkich tryumfów Jana III”, stanowiące źródło ryciny chorągwi.
- Kochowski (Wespazjan) – kronikarz historyczny cytowany w tekście, który opisuje ubiór króla w dniu bitwy wiedeńskiej.
- Lesser A. – artysta malarz i rysownik, autor rysunku zbroji króla Jana III opublikowanego w czasopiśmie.
- Marysieńka – królowa Maria Kazimiera, żona Jana III, do której król kierował prywatną korespondencję z obozu wojskowego.
- Odsiecz wiedeńska – historyczna kampania z 1863 roku (w tekście błędnie/potocznie oznaczona w tradycji jako pogrom wiedeński), w której wojska polskie uratowały Wiedeń.
- Rubinkowski Jakub – autor osiemnastowiecznego dzieła o tryumfach króla Jana III na marsowém polu.
- Zbroja łuskowa – typ ochronnego uzbrojenia wykonanego ze stalowych łusek na skórze, które weszło w powszechne użycie za panowania Jana III.
Metryka źródła:
- Tytuł publikacji: „ZBROJA JANA III i chorągiew turecka przez króla tego pod Wiedniem zdobyta”
- Autor publikacji: redakcja
- Tytuł ilustracji: „ZBROJA KRÓLA JANA III (podług rysunku A. Lessera)”, „CHORĄGIEW TURECKA, ZDOBYTA POD WIEDNIEM 1683 r. (podług dzieła „Janina”)”
- Publikacja: Tygodnik Ilustrowany
- Miejsce, rok, numer, strona: Warszawa; 1860; Nr 40
- Wydawca: Józef Unger (1817-1874)
- Język: polski
- Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa; Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego
- Dostępność elektroniczna: Polona.pl.
- Status prawny: Domena publiczna
